Tháo gỡ các 'điểm nghẽn' về thể chế, giải phóng nguồn lực đất đai cho phát triển kinh tế - xã hội

Sáng 22/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI họp phiên toàn thể tại hội trường, nghe trình bày Tờ trình và Báo cáo thẩm tra về dự án Luật Đất đai (sửa đổi).

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày Tờ trình về dự án Luật Đất đai (sửa đổi) - Ảnh: chinhphu.vn/Nhật Bắc

Giải quyết kịp thời các vấn đề cấp bách từ thực tiễn

Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, trình bày Tờ trình về dự án Luật Đất đai (sửa đổi), Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, việc xây dựng Luật nhằm thể chế hóa đầy đủ, kịp thời các quan điểm, chủ trương của Đảng; tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, giải phóng nguồn lực đất đai phục vụ phát triển kinh tế - xã hội; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và cải cách thủ tục hành chính, đáp ứng yêu cầu vận hành chính quyền địa phương 2 cấp.

Dự thảo Luật được xây dựng theo hướng bảo đảm tính ổn định, kế thừa các quy định phù hợp, sửa đổi những bất cập, đồng bộ với pháp luật liên quan; chuyển trọng tâm quản lý đất đai từ công cụ hành chính sang công cụ kinh tế, đồng thời tăng cường kiểm soát quyền lực, ngăn ngừa vi phạm, lãng phí, thất thoát và khiếu kiện về đất đai.

Dự thảo Luật gồm 13 chương, 112 điều, giảm 3 chương và 148 điều so với Luật Đất đai năm 2024. Theo đó, các quy định còn phù hợp, liên quan trực tiếp đến quyền của người sử dụng đất tiếp tục được kế thừa trong Luật; những nội dung chi tiết về trình tự, thủ tục được giao Chính phủ quy định.

Về quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất, dự thảo Luật cơ bản kế thừa quy định của Luật Đất đai năm 2024, đồng thời bổ sung một số chính sách nhằm bảo đảm quyền tiếp cận, sử dụng đất công bằng, công khai, tiết kiệm, hiệu quả, bền vững.

Đáng chú ý, dự thảo cho phép người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo và cá nhân là người dân tộc thiểu số được hưởng chính sách hỗ trợ đất đai chuyển nhượng quyền sử dụng đất trước khi hoàn thành nghĩa vụ tài chính, nhưng phải hoàn thành nghĩa vụ này khi đăng ký biến động đất đai.

Dự thảo cũng bổ sung quy định về nhận quyền sử dụng đất của tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài là pháp nhân mới hình thành sau chia, tách, hợp nhất, sáp nhập hoặc chuyển đổi mô hình tổ chức; quy định về tách thửa, hợp thửa đất. Việc xác định các loại hợp đồng thực hiện quyền của người sử dụng đất phải công chứng, chứng thực được giao Chính phủ quy định, phù hợp với lộ trình chuyển đổi số.

Về chế độ sử dụng đất, dự thảo phân loại đất thành 3 nhóm gồm đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và đất dự trữ phát triển. Luật quy định nguyên tắc chung và một số trường hợp sử dụng đất đặc thù, giao Chính phủ quy định chi tiết chế độ sử dụng từng loại đất.

Đối với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, dự thảo không quy định riêng về quy hoạch sử dụng đất mà quy định nội dung sử dụng đất trong quy hoạch tỉnh. Kế hoạch sử dụng đất cấp xã được lập theo hướng đơn giản, số hóa, tích hợp các nội dung quy hoạch có liên quan, làm cơ sở thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước về đất đai.

Về giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, dự thảo bổ sung căn cứ đánh giá tiến độ sử dụng đất, tiến độ đầu tư của các dự án trước đó khi xem xét giao đất, cho thuê đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất.

Dự thảo cơ bản kế thừa các trường hợp giao đất, cho thuê đất không thông qua đấu giá, đấu thầu theo quy định hiện hành; đồng thời xác định các trường hợp áp dụng đấu giá quyền sử dụng đất, đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư thực hiện dự án có sử dụng đất. Trong đó, đấu thầu được áp dụng đối với các dự án có yêu cầu cao về năng lực tài chính, kinh nghiệm, công nghệ, tiến độ, chất lượng công trình, hiệu quả sử dụng đất hoặc phát triển đồng bộ hạ tầng.

Người được Nhà nước cho thuê đất được lựa chọn hình thức trả tiền thuê đất một lần hoặc hằng năm. Dự thảo cũng phân định rõ các trường hợp chuyển mục đích sử dụng đất phải được cơ quan có thẩm quyền cho phép và các trường hợp không phải xin phép.

Bảo đảm quyền lợi của người có đất bị thu hồi

Về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, dự thảo cơ bản kế thừa các trường hợp thu hồi đất theo Luật Đất đai năm 2024 và Nghị quyết số 254/2025/QH15, đồng thời bổ sung một trường hợp thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh và hai trường hợp thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Đối với đất thực hiện dự án đầu tư không được sử dụng hoặc chậm sử dụng, dự thảo quy định thu khoản tiền lũy tiến tăng dần theo thời gian vi phạm. Sau 60 tháng mà chủ đầu tư vẫn không đưa đất vào sử dụng, Nhà nước sẽ thu hồi đất.

Nhằm bảo đảm quyền lợi của người có đất bị thu hồi, dự thảo quy định việc bồi thường bằng đất có cùng mục đích sử dụng, đất khác hoặc bằng tiền; cho phép bố trí tái định cư tại chỗ, hoán đổi phần đất ở bị thu hồi sang diện tích đất còn lại hoặc thửa đất khác thuộc quyền sử dụng của người dân trong cùng địa bàn cấp xã.

Trường hợp người sử dụng đất có nhu cầu Nhà nước thu hồi phần diện tích còn lại, cơ quan có thẩm quyền xem xét, quyết định. Khu tái định cư được bố trí nhiều cấp nhà, mức diện tích phù hợp với mức bồi thường và khả năng chi trả, hướng tới cải thiện nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người có đất bị thu hồi.

Về tài chính đất đai, giá đất, dự thảo không tiếp tục quy định về giá đất cụ thể và tổ chức tư vấn xác định giá đất. Thay vào đó, dự thảo kế thừa, hoàn thiện các quy định về nguyên tắc, căn cứ định giá đất của Nhà nước, bảng giá đất, hệ số điều chỉnh giá đất và phương pháp xác định giá đất theo bảng giá đất kết hợp hệ số điều chỉnh, phù hợp với định hướng tại Nghị quyết số 21-NQ/TW.

Về cải cách hành chính và chuyển đổi số, dự thảo quy định mỗi thửa đất được gắn một mã định danh duy nhất trên phạm vi cả nước. Việc đăng ký đất đai, cấp Giấy chứng nhận được thực hiện bằng giấy hoặc điện tử với giá trị pháp lý như nhau. Cơ quan giải quyết thủ tục hành chính không được yêu cầu người dân, doanh nghiệp cung cấp lại thông tin đã có trong cơ sở dữ liệu.

Dự thảo cũng đề xuất xem xét cấp Giấy chứng nhận đối với một số trường hợp vi phạm thủ tục trước ngày 1/8/2024 nhưng sử dụng đất ổn định, không có tranh chấp, phù hợp quy hoạch và không ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh, môi trường, an toàn công trình.

Về phân cấp, phân quyền, dự thảo bổ sung quy định về thẩm quyền quản lý nhà nước về đất đai theo hướng cấp xã thực hiện đối với hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư; cấp tỉnh thực hiện đối với tổ chức, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài và các dự án trên địa bàn từ 2 đơn vị hành chính cấp xã trở lên.

Căn cứ tình hình thực tế và năng lực của chính quyền cấp xã, UBND cấp tỉnh được phân cấp, ủy quyền cho UBND cấp xã thực hiện một số nhiệm vụ thuộc thẩm quyền, kể cả trường hợp dự án thu hồi đất liên quan đến cả tổ chức, hộ gia đình và cá nhân.