Tòa soạn không ngủ

Có một khoảnh khắc tôi không bao giờ quên trong gần bốn mươi năm cầm bút. Đó là đêm đầu tiên tôi ngồi trực bản in, lắng nghe tiếng máy in ầm ào như con tàu rời ga và hiểu ra rằng mỗi tờ báo là một lời hứa với hàng ngàn người đang chờ đọc vào sáng sớm.

Lời hứa ấy không có ngày nghỉ. Và hôm nay, khi báo chí cách mạng Việt Nam bước sang tuổi một trăm lẻ một, tôi nhận ra rằng lời hứa đó vẫn còn nguyên vẹn, chỉ là hình hài của nó đã thay đổi hoàn toàn. Một trăm lẻ một năm không phải con số tròn trịa để dễ ăn mừng, nhưng có lẽ vì thế mà nó thực hơn, gần hơn với bản chất của nghề, một nghề chưa bao giờ được phép dừng lại để tự mãn.

 Ảnh: Internet

Khi ranh giới giữa các phòng ban tan biến

Thế hệ chúng tôi lớn lên trong những tòa soạn có tường ngăn, văn phòng phóng viên một nơi, phòng ảnh một nơi, ban kỹ thuật một nơi. Mỗi người giữ một mảng, như những nghệ nhân trong phường hội trung cổ, bảo vệ bí quyết nghề nghiệp của mình. Nhưng kỷ nguyên số đã phá vỡ những bức tường ấy không phải bằng búa, mà bằng điện thoại thông minh đặt trong tay mỗi phóng viên.

Tòa soạn hội tụ mà chúng ta nói nhiều trong nhiều năm qua, không đơn thuần là việc gom các phòng ban vào một không gian chung. Đó là sự hội tụ về tư duy. Một đề tài khai thác xong không chỉ đẻ ra một bài báo in chờ đến sáng mai. Nó phải được cắt thành những câu chuyện ngắn sống động cho mạng xã hội ngay trong lúc sự kiện đang diễn ra, được đúc thành một podcast cho người nghe trên đường đi làm, được dựng thành infographic cho người lười đọc văn bản dài và sau đó mới kết tinh thành bài phân tích sâu cho tờ báo in. Đó không phải là làm nhiều hơn, mà đó là tư duy khác đi từ gốc rễ.

Độc giả ở đâu, báo chí phải ở đó. Nghe có vẻ giản dị, nhưng đây là thách thức sinh tử. Không thể bắt độc giả trẻ bỏ TikTok để tìm đến trang chủ của tờ báo. Tòa soạn phải chủ động bước vào không gian của họ, nói bằng ngôn ngữ của họ, trong định dạng phù hợp với từng nền tảng Facebook có văn hóa chia sẻ khác Zalo, Zalo khác Instagram, Instagram khác hẳn với YouTube. Sự hiện diện đa nền tảng không phải là xa xỉ của tờ báo lớn; nó là mệnh lệnh sinh tồn của mọi cơ quan báo chí, dù lớn hay nhỏ.

Xương sống mới của nghề cũ

"Công nghệ không thay thế nhà báo, song công nghệ đang thay thế những nhà báo không chịu học công nghệ." Thời nay, phóng viên phải là "quân binh chủng hợp thành" vừa biết viết, chụp ảnh, quay dựng cơ bản, vừa phải biết tương tác như một con người thật trên mạng xã hội chứ không phải một cái loa phát thanh. Dữ liệu không giết chết trực giác nghề nghiệp, nó làm cho trực giác ấy trở nên sắc bén hơn để biết độc giả thực sự cần gì. Độc giả ở đâu, báo chí phải ở đó; sự hiện diện đa nền tảng không còn là sự xa xỉ, mà là mệnh lệnh sinh tồn.

Tôi nhớ hồi còn làm phóng viên thường trú, tôi thường ra vào tòa soạn như người nhà của một tờ báo ở một tờ báo tỉnh. Ở đó, biên tập viên phải in bản thảo ra giấy, dùng bút đỏ sửa từng chữ, rồi chạy bộ sang phòng đánh máy. Cả quy trình đó mất nửa ngày. Ngày nay, một hệ thống quản trị nội dung thông minh có thể tự động phân phối một bài viết đến chục nền tảng khác nhau trong vài giây, tối ưu hóa tiêu đề cho từng kênh, đo lường lượt đọc theo thời gian thực và gợi ý giờ đăng tốt nhất trong ngày.

Công nghệ không thay thế nhà báo. Đó là một câu nói cũ nhưng vẫn đúng. Song công nghệ đang thay thế những nhà báo không chịu học công nghệ. Phóng viên thời nay phải là "quân binh chủng hợp thành" theo đúng nghĩa: biết viết, biết chụp ảnh, quay dựng cơ bản và quan trọng không kém là biết tương tác trên mạng xã hội như một con người thật, không phải như một cái loa phát thanh.

Song song với kỹ năng là tư duy dữ liệu. Trong nhiều năm, chúng ta viết báo theo cảm tính là thấy câu chuyện hay thì viết, thấy vấn đề nóng thì bình luận. Nay có những công cụ đo lường cho phép tòa soạn biết chính xác độc giả đang đọc gì lâu nhất, rời trang ở đoạn nào và chủ đề gì đang thiếu vắng trên thị trường nội dung. Dữ liệu không giết chết trực giác nghề nghiệp, nó làm cho trực giác ấy trở nên sắc bén hơn.

Giá trị không thể số hóa

Nhưng có một điều mà không thuật toán nào làm được, không nền tảng công nghệ nào thay thế được,  đó là lòng tin. Trong biển thông tin ngập tràn fake news, tin giật gân, nội dung nhân tạo vô hồn, báo chí chính thống còn tồn tại được là nhờ một thứ duy nhất: uy tín của sự thẩm định. Fact-checking không phải là khâu kiểm tra cuối cùng trước khi đăng bài, nó là triết lý hành nghề, là "chứng chỉ lòng tin" mà mỗi tòa soạn phải bồi đắp qua từng ngày, từng bài, từng dòng chữ. Một tờ báo có thể chậm hơn mạng xã hội vài tiếng, nhưng nếu đúng hơn, thì độc giả vẫn quay lại.

Và khi độc giả quay lại, họ không chỉ đọc. Họ phản biện, bình luận, cung cấp thông tin, thậm chí trở thành nguồn tin. Truyền thông một chiều đã trở thành di vật của thế kỷ trước. Tòa soạn hiện đại phải là một cộng đồng, nơi ranh giới giữa người làm báo và độc giả trở nên mờ nhạt đi một cách có chủ đích và có kiểm soát.

Về kinh tế, không thể mãi trông chờ vào doanh thu quảng cáo truyền thống trong khi Google và Meta đã nuốt phần lớn chiếc bánh đó. Tòa soạn bền vững ngày nay phải đa dạng hóa nguồn thu như: tổ chức sự kiện, xây dựng nội dung độc quyền có thu phí, phát triển thương mại gắn với thương hiệu biên tập. Đây không phải là sự thỏa hiệp với thị trường. Đây là điều kiện để giữ được sự độc lập.

Tôi viết những dòng này vào đêm trước kỷ niệm, trong căn phòng làm việc vẫn còn mùi giấy cũ, thứ mùi mà tôi đã quen suốt bốn mươi năm và chắc sẽ không bao giờ quên. Nhưng tôi biết rằng nghề báo của chúng ta không thể sống bằng mùi giấy cũ.

Một trăm lẻ một năm - con số lẻ ấy nhắc tôi rằng hành trình vẫn đang tiếp diễn. Báo chí cách mạng Việt Nam ra đời trong lửa đạn để nói lên sự thật. Ngày nay, sự thật vẫn cần được nói, chỉ là người nghe đang đứng ở những nơi khác, cầm những thiết bị khác và chúng ta phải học cách đến được chỗ họ đứng. Không phải để chiều họ, mà để thức tỉnh họ.

Đó mới là sứ mệnh bất biến của nghề báo, dù là năm một, hay năm một trăm lẻ một.