Nhà báo thời AI: Điều gì làm nên giá trị không thể thay thế?

AI có thể tóm tắt một bản tin trong vài giây, gợi ý đề tài chỉ bằng vài câu lệnh hay hỗ trợ sản xuất nội dung với tốc độ chưa từng có. Khi công nghệ ngày càng tham gia sâu vào quy trình làm báo, nhiều người đặt câu hỏi: Điều gì sẽ tạo nên giá trị riêng của nhà báo trong tương lai? Câu trả lời có lẽ không nằm ở tốc độ hay công cụ, mà ở những phẩm chất cốt lõi mà công nghệ vẫn chưa thể thay thế.

Từ năm 2025 đến nay, AI tạo sinh đã trở thành một trong những chủ đề được nhắc đến nhiều nhất tại các diễn đàn báo chí trong nước và quốc tế. Nhiều cơ quan báo chí bắt đầu xây dựng quy định sử dụng AI, tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu cho phóng viên, biên tập viên và thử nghiệm những mô hình sản xuất nội dung mới. Cuộc chuyển đổi này đang đặt ra những câu hỏi chưa từng có đối với nghề báo: Nhà báo sẽ làm việc cùng AI như thế nào? Và khi AI ngày càng giỏi viết, đâu sẽ là lợi thế cạnh tranh của người làm báo?

AI hỗ trợ nhà báo làm việc nhanh hơn, nhưng không thể thay thế vai trò kiểm chứng và đánh giá thông tin. Ảnh được tạo bởi AI

AI đang trở thành "trợ lý số" trong tòa soạn

Khoảng một năm trở lại đây, AI đã dần trở thành công cụ quen thuộc với nhiều phóng viên, biên tập viên. Không còn là công nghệ xa lạ, AI đang tham gia vào nhiều khâu trong quy trình sản xuất tin tức, từ tìm kiếm ý tưởng, tổng hợp thông tin đến rà soát bản thảo.

Chia sẻ với Tạp chí Tin học và Đời sống, phóng viên Quỳnh Mai, Báo Sức khỏe và Đời sống cho biết chị bắt đầu sử dụng AI trong công việc báo chí khoảng một năm trở lại đây.

"Ban đầu chỉ dùng thử để tham khảo thông tin, sau đó dần ứng dụng thường xuyên hơn vào các khâu hỗ trợ tác nghiệp", chị nói.

Theo chị Mai, AI đặc biệt hữu ích trong việc gợi ý đề tài, nhất là các vấn đề đang được quan tâm trên mạng xã hội, các sự kiện thời sự hoặc những chủ đề thuộc lĩnh vực văn hóa, xã hội và đời sống bạn đọc.

Không chỉ vậy, công nghệ này còn hỗ trợ rà soát lỗi chính tả, lỗi diễn đạt, kiểm tra tên địa danh, cơ quan, đơn vị và giúp chỉnh sửa câu từ để bài viết mạch lạc hơn.

"AI giúp tôi tiết kiệm khá nhiều thời gian, nhất là ở khâu tìm ý tưởng, tổng hợp thông tin ban đầu và rà soát bản thảo. Có những công việc trước đây mất hàng chục phút thì nay chỉ mất vài phút để hoàn thành bước đầu", chị Mai cho biết.

Phóng viên Quỳnh Mai (Báo Sức khoẻ và Đời sống) nhận định khả năng kiểm chứng và đánh giá thông tin vẫn là kỹ năng cốt lõi của người làm báo trong thời đại AI.

Xu hướng này không chỉ xuất hiện ở từng cá nhân mà đang lan rộng trong toàn ngành báo chí. Năm 2025, Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí thuộc Hội Nhà báo Việt Nam đã tổ chức khóa đào tạo "Ứng dụng AI cho nhà báo" với sự tham gia của hơn 300 phóng viên, biên tập viên trên cả nước. Nội dung tập trung vào việc ứng dụng AI trong sản xuất tin tức, xử lý nội dung đa phương tiện, trực quan hóa dữ liệu và kiểm chứng thông tin.

Nhiều khóa tập huấn chuyên sâu về ứng dụng AI trong làm báo đa nền tảng, sản xuất nội dung đa phương tiện cũng liên tiếp được tổ chức trong năm 2025 và 2026, cho thấy nhu cầu thích ứng công nghệ đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với đội ngũ người làm báo.

Kỹ năng viết vẫn quan trọng, nhưng không còn đủ

Trong nhiều thập niên, viết tốt luôn được xem là kỹ năng nền tảng của người làm báo. Tuy nhiên, khi AI ngày càng có khả năng tạo lập văn bản, tóm tắt thông tin hay đề xuất tiêu đề, lợi thế cạnh tranh của nhà báo đang dịch chuyển sang những năng lực khác.

Ở góc độ đào tạo báo chí, TS. Đỗ Anh Đức, Trưởng Bộ môn Truyền thông số, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội nhận định AI không đơn thuần là một công cụ mới mà đang làm thay đổi toàn bộ hệ sinh thái truyền thông.

"Đào tạo báo chí hiện nay không thể chỉ dừng ở việc dạy kỹ năng tác nghiệp hay sản xuất nội dung, mà cần chuyển sang đào tạo năng lực thích ứng với môi trường truyền thông số và dữ liệu", TS. Đỗ Anh Đức nhấn mạnh.

Theo ông, người học báo chí cần hiểu cách AI hoạt động, nhận thức được những giới hạn, sai lệch cũng như các vấn đề đạo đức liên quan đến công nghệ này. Mục tiêu của đào tạo không chỉ là giúp sinh viên sử dụng AI thành thạo, mà còn phải biết làm việc cùng AI một cách có trách nhiệm.

Nhìn từ thực tiễn nghề nghiệp, phóng viên Quỳnh Mai cũng cho rằng AI chỉ nên được xem là công cụ hỗ trợ.

"Có trường hợp AI vẫn nhắc đến các quận, huyện hoặc đơn vị hành chính đã thay đổi, sáp nhập. Vì vậy, tôi luôn xem AI là công cụ hỗ trợ và bắt buộc phải kiểm chứng lại thông tin từ nguồn chính thống trước khi sử dụng", chị Mai chia sẻ.

Những trải nghiệm này cho thấy một thực tế: AI có thể giúp nhà báo làm việc nhanh hơn, nhưng không thể bảo đảm tính chính xác tuyệt đối.

Giá trị của nhà báo nằm ở khả năng kiểm chứng và đặt vấn đề

TS. Đỗ Anh Đức, Trưởng Bộ môn Truyền thông số, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN.

Theo TS. Đỗ Anh Đức, trong bối cảnh AI có thể hỗ trợ sản xuất nội dung với tốc độ ngày càng cao, người làm báo cần được trang bị thêm ba nhóm năng lực quan trọng.

Thứ nhất là năng lực số và dữ liệu, bao gồm khả năng khai thác dữ liệu, xác minh thông tin và hiểu biết về các nền tảng công nghệ.

Thứ hai là tư duy phản biện để đánh giá độ tin cậy của nội dung do AI tạo ra, nhận diện thiên kiến và các nguy cơ thao túng thông tin.

Thứ ba là năng lực liên ngành, tức khả năng kết nối báo chí với công nghệ, xã hội học, văn hóa học hay chính sách công.

"Trong bối cảnh AI có thể hỗ trợ sản xuất nội dung rất nhanh, giá trị của người làm báo sẽ ngày càng nằm ở khả năng phân tích, giải thích và đặt thông tin vào bối cảnh xã hội rộng lớn hơn", ông nhận định.

Quan điểm này cũng nhận được sự đồng tình từ những người trực tiếp tác nghiệp.

Theo phóng viên Quỳnh Mai, kỹ năng quan trọng nhất của nhà báo hiện nay vẫn là khả năng kiểm chứng và đánh giá thông tin.

"Trong thời đại AI và mạng xã hội phát triển mạnh, thông tin rất nhiều nhưng không phải thông tin nào cũng chính xác. Người làm báo cần biết chọn lọc, xác minh và chịu trách nhiệm với những gì mình đăng tải. Đây là điều mà AI hiện nay chưa thể thay thế được”.

Ngoài ra, chị cũng cho rằng người làm báo hiện nay còn cần khả năng phát hiện đề tài, tư duy phản biện, kỹ năng phân tích vấn đề, khai thác nguồn tin và đạo đức nghề nghiệp. Công nghệ có thể thay đổi, nhưng sự nhạy bén nghề nghiệp, bản lĩnh và trách nhiệm xã hội, đạo đức nghề nghiệp của nhà báo vẫn là yếu tố cốt lõi tạo nên giá trị của một tác phẩm báo chí.

Khi AI phát triển mạnh, đạo đức nghề nghiệp càng trở nên quan trọng

Bên cạnh những cơ hội mới, AI cũng đặt ra không ít thách thức đối với hoạt động báo chí.

Các công cụ AI tạo sinh có thể đưa ra thông tin sai lệch, sử dụng dữ liệu chưa được cập nhật hoặc tạo ra những nội dung mang thiên kiến mà người dùng khó nhận biết. Nguy cơ lan truyền thông tin sai sự thật, hình ảnh giả mạo hay nội dung thiếu kiểm chứng cũng gia tăng trong môi trường số.

Theo các chuyên gia, điều này đòi hỏi nhà báo không chỉ thành thạo công nghệ mà còn phải nâng cao trách nhiệm nghề nghiệp trong từng khâu sản xuất thông tin.

TS. Đỗ Anh Đức cho rằng, AI có thể viết nhanh, tổng hợp dữ liệu lớn và hỗ trợ nhiều khâu trong quy trình sản xuất tin tức, nhưng không thể thay thế hoàn toàn những phẩm chất cốt lõi của nghề báo.

"Đó là khả năng phán đoán xã hội, sự nhạy cảm với các vấn đề con người, năng lực tiếp cận hiện trường và xây dựng niềm tin với nguồn tin."

Ông cho rằng báo chí không chỉ là hoạt động sản xuất thông tin mà còn là một hoạt động phục vụ lợi ích công chúng, đòi hỏi trách nhiệm đạo đức và sự dấn thân xã hội.

Điều AI chưa thể thay thế

Lịch sử báo chí thế giới đã chứng kiến nhiều cuộc cách mạng công nghệ, từ máy đánh chữ, máy tính cá nhân đến internet và mạng xã hội. Mỗi lần công nghệ thay đổi, cách thức làm báo cũng thay đổi theo.

AI có thể giúp nhà báo viết nhanh hơn, xử lý dữ liệu hiệu quả hơn, thậm chí hỗ trợ sản xuất nội dung đa phương tiện chỉ trong thời gian ngắn. Nhưng công nghệ vẫn chưa thể thay thế những giá trị thuộc về con người.

"Trong thời đại AI, giá trị lớn nhất của nhà báo nằm ở khả năng đặt những câu hỏi đúng, kiểm chứng sự thật và giúp công chúng hiểu được ý nghĩa của những gì đang diễn ra”, TS. Đỗ Anh Đức nhận định.

Đó cũng là điều mà phóng viên Quỳnh Mai gọi là "trách nhiệm với những gì mình đăng tải", một phẩm chất không thể được lập trình bằng thuật toán.

Có thể trong tương lai, AI sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ, trở thành công cụ quen thuộc trong mọi tòa soạn. Nhưng những cuộc điều tra từ hiện trường, những câu hỏi sắc sảo trước các vấn đề xã hội và trách nhiệm bảo vệ sự thật vẫn cần đến con người.

Bởi hơn một thế kỷ qua, giá trị cốt lõi của báo chí chưa bao giờ nằm ở công cụ, mà nằm ở những người sử dụng công cụ ấy để phục vụ công chúng.