Video ngắn và hệ lụy đối với sự phát triển tâm lý của giới trẻ

Từ vài giây giải trí đến những hệ lụy dài hạn, video ngắn đang âm thầm ảnh hưởng đến não bộ, giấc ngủ và sự phát triển tâm lý của giới trẻ.

Ảnh: Alex Green/Pexels.

Từ một hình thức giải trí đơn thuần, video ngắn trực tuyến đang dần trở thành một phần thường trực trong đời sống của nhiều trẻ em. Các nền tảng như TikTok, Instagram Reels, Douyin hay YouTube Shorts thu hút đông đảo người dùng dưới 18 tuổi nhờ luồng nội dung được cá nhân hóa liên tục, từ đó ảnh hưởng đến cách trẻ thư giãn, giao tiếp và hình thành quan điểm.

Video ngắn (thường dài từ 15 đến 90 giây) được thiết kế để khai thác nhu cầu tìm kiếm sự mới lạ của não bộ. Do luồng nội dung hiếm khi bị ngắt quãng, các “khoảng nghỉ” tự nhiên giúp tái lập sự chú ý dần biến mất.

Về lâu dài, điều này có thể làm suy yếu khả năng kiểm soát xung động và duy trì tập trung.

Rối loạn giấc ngủ và gia tăng lo âu

Giấc ngủ là một trong những lĩnh vực chịu tác động rõ rệt nhất từ video ngắn. Nhiều trẻ em hiện nay tiếp xúc với màn hình vào thời điểm lẽ ra cần thư giãn trước khi ngủ. Ánh sáng mạnh từ thiết bị làm chậm quá trình tiết melatonin - hormone điều hòa giấc ngủ, khiến trẻ khó đi vào giấc ngủ hơn.

Không chỉ vậy, những dao động cảm xúc nhanh do dòng nội dung dồn dập khiến não bộ khó “hạ nhiệt”. Một số nghiên cứu gần đây cho thấy, ở một bộ phận thanh thiếu niên, việc xem video ngắn quá mức có liên quan đến chất lượng giấc ngủ kém và mức độ lo âu xã hội cao hơn.

Các rối loạn này ảnh hưởng tiêu cực đến tâm trạng, khả năng phục hồi tâm lý và trí nhớ, đồng thời tạo ra một vòng luẩn quẩn đặc biệt khó phá vỡ, nhất là với những trẻ đang chịu áp lực học tập hoặc căng thẳng xã hội.

Không chỉ ảnh hưởng đến giấc ngủ, việc thường xuyên tiếp xúc với hình ảnh bạn bè đồng trang lứa và các lối sống được thể hiện một cách phóng đại còn làm tăng xu hướng so sánh xã hội.

Ở độ tuổi tiền thiếu niên, trẻ dễ tiếp nhận và xem những chuẩn mực thiếu thực tế về sự nổi tiếng, ngoại hình hoặc thành công như mục tiêu cá nhân, từ đó làm suy giảm lòng tự trọng và gia tăng lo âu. Hiện tượng này cũng được ghi nhận ở các nền tảng mạng xã hội khác.

Tác động không đồng đều giữa các nhóm trẻ

Phần lớn nghiên cứu hiện tập trung vào thanh thiếu niên, trong khi trẻ nhỏ - với khả năng tự kiểm soát còn hạn chế và cảm nhận bản thân chưa ổn định, lại dễ dàng bị cuốn hút bởi các nội dung ngắn, dồn dập và giàu cảm xúc.

Thiết kế tự phát và tự động chuyển tiếp của video dạng ngắn làm tăng nguy cơ trẻ tiếp xúc ngoài ý muốn với nội dung bạo lực, nguy hiểm hoặc không phù hợp, trước khi kịp nhận thức hay né tránh.

Tuy nhiên, tác động của video ngắn không đồng đều giữa các nhóm trẻ. Những em có xu hướng lo âu, khó tập trung hoặc dễ dao động cảm xúc thường dễ rơi vào hành vi lướt xem mang tính cưỡng ép và chịu ảnh hưởng tâm lý rõ rệt hơn.

Một số nghiên cứu cho thấy tồn tại mối quan hệ mang tính vòng lặp: Trẻ mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) đặc biệt bị thu hút bởi nội dung nhanh, trong khi việc sử dụng quá mức lại có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng và suy giảm khả năng tự điều chỉnh.

Trẻ đối mặt với bắt nạt, căng thẳng gia đình hoặc thiếu ngủ cũng có xu hướng lướt xem như một cơ chế đối phó cảm xúc tiêu cực. Điều này đáng lo ngại bởi tuổi thơ là giai đoạn then chốt để học cách xây dựng các mối quan hệ, chấp nhận sự nhàm chán, xử lý cảm xúc khó chịu và hình thành kỹ năng tự trấn an.

Những hướng tiếp cận mới

Ngày càng có nhiều tín hiệu tích cực khi chính phủ và nhà trường chú trọng hơn đến sức khỏe số. Tại Anh, nhiều hướng dẫn bắt buộc đã khuyến khích việc đưa an toàn trực tuyến và kỹ năng số vào chương trình học.

Một số trường hạn chế dùng điện thoại trong giờ học, trong khi các tổ chức như Amnesty International kêu gọi các nền tảng thiết lập các mặc định an toàn hơn, cải thiện cơ chế xác minh độ tuổi và tăng cường tính minh bạch của các thuật toán.

Ở cấp gia đình, những cuộc trò chuyện cởi mở có thể giúp trẻ nhận thức rõ hơn về thói quen sử dụng thiết bị và hình thành các hành vi lành mạnh. Cha mẹ có thể cùng con xem video, thảo luận vì sao một số đoạn clip lại hấp dẫn và trao đổi về cảm xúc mà nội dung đó tạo ra cho trẻ.

Việc xây dựng những thói quen gia đình đơn giản, như không để thiết bị điện tử trong phòng ngủ hoặc thống nhất thời gian sử dụng, có thể góp phần bảo vệ giấc ngủ và hạn chế việc lướt xem vào ban đêm.

Khuyến khích các hoạt động ngoại tuyến, sở thích cá nhân, thể thao và thời gian gặp gỡ bạn bè cũng giúp duy trì sự cân bằng lành mạnh.

Video ngắn có thể mang tính giải trí và sáng tạo. Với chính sách phù hợp, hỗ trợ từ gia đình và thiết kế nền tảng an toàn hơn, trẻ em vẫn có thể tận hưởng nội dung này mà không gây hại cho sức khỏe và sự phát triển./.