Bài 4: Khóa "kẽ hở" hàng giả trên thương mại điện tử bằng trách nhiệm nền tảng

Thương mại điện tử (TMĐT) đang trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế số, mở ra cơ hội kinh doanh lớn và mang đến sự tiện lợi cho người tiêu dùng. Tuy nhiên, đặc tính giao dịch trực tuyến, ẩn danh cùng tốc độ phát triển nhanh cũng biến các nền tảng số thành "điểm nóng" của hàng giả, hàng nhái, hàng xâm phạm sở hữu trí tuệ và các hành vi gian lận thương mại.

Đặc tính ẩn danh và giao dịch trực tuyến khiến việc phát hiện, xử lý hàng giả trên TMĐT gặp nhiều khó khăn. Vì vậy, siết trách nhiệm của các sàn TMĐT bằng hành lang pháp lý mới được xem là giải pháp then chốt để thu hẹp "vùng xám" của hàng giả trên không gian mạng.

Ma trận hàng giả, hàng nhái trên sàn TMĐT

Chỉ cần nhập tên một sản phẩm trên các nền tảng TMĐT, người tiêu dùng sẽ nhận được hàng trăm, thậm chí hàng nghìn kết quả với mẫu mã đa dạng và mức giá chênh lệch rất lớn. Sự tiện lợi, nhanh chóng cùng sức ép cạnh tranh về giá đã giúp TMĐT trở thành kênh mua sắm phổ biến của hàng triệu người dân. Tuy nhiên, phía sau những cú nhấp chuột là nguy cơ người tiêu dùng mua phải hàng giả, hàng nhái hoặc hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ ngày càng gia tăng.

Giày Onitsuka Tiger được rao bán trên Shopee với mức giá chỉ bằng một phần nhỏ so với sản phẩm chính hãng (Ảnh chụp màn hình).

Theo Chi cục Quản lý thị trường TP.HCM, một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là hoạt động kinh doanh trên TMĐT và mạng xã hội phát triển quá nhanh, trong khi các đối tượng vi phạm liên tục thay đổi phương thức hoạt động để đối phó với cơ quan chức năng.

Thay vì bày bán tại cửa hàng cố định, nhiều đối tượng thuê kho chứa ở khu vực xa trung tâm, ít người qua lại để tập kết hàng hóa, sau đó quảng bá và giao dịch hoàn toàn trên môi trường mạng. Hàng hóa được đóng gói ngay tại kho và chuyển cho các đơn vị vận chuyển, khiến lực lượng chức năng rất khó phát hiện, theo dõi và bắt quả tang.

Đáng chú ý, các đối tượng triệt để lợi dụng tính ẩn danh của không gian mạng khi sử dụng tài khoản ảo, thông tin giả, đặt máy chủ ở nước ngoài hoặc không đăng ký địa chỉ kinh doanh cụ thể. Gian hàng có thể liên tục đổi tên, xóa lịch sử giao dịch hoặc đóng cửa ngay khi xuất hiện dấu hiệu kiểm tra, gây nhiều trở ngại cho việc xác minh đối tượng, thu thập chứng cứ và truy xuất nguồn gốc hàng hóa.

Thời gian qua, Đội Quản lý thị trường số 13 thuộc Chi cục Quản lý thị trường TP.HCM đã tập trung kiểm tra vi phạm trên nền tảng thương mại điện tử và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, phát hiện và thu giữ gần 15.000 đơn vị sản phầm với tổng trị giá hàng hoá vi phạm là hơn 800 triệu đồng

Không chỉ TP.HCM, tình trạng này cũng diễn ra phổ biến tại nhiều địa phương. Chi cục Quản lý thị trường TP.Hà Nội cho biết, các hành vi sản xuất, kinh doanh hàng giả, hàng nhái và hàng hóa vi phạm pháp luật không còn tập trung ở chợ truyền thống, cửa hàng bán lẻ hay các cơ sở sản xuất, mà đang dịch chuyển mạnh sang các nền tảng TMĐT, mạng xã hội và các kênh bán hàng trực tuyến. Phương thức hoạt động ngày càng tinh vi, khép kín và khó kiểm soát, khiến công tác phát hiện, xác minh đối tượng vi phạm cũng như truy xuất nguồn gốc hàng hóa gặp nhiều khó khăn.

Lực lượng quản lý thị trường TP Hà Nội phát hiện gần 30.000 vòng bi có dấu hiệu giả mạo nhãn hiệu SKF tại doanh nghiệp kinh doanh qua mạng xã hội.

Trước thực trạng này, cuộc chiến chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả đang được đẩy lên mức quyết liệt hơn, trong đó môi trường TMĐT trở thành trọng điểm kiểm tra, giám sát.

Theo báo cáo công tác 6 tháng đầu năm 2026 của Ban Chỉ đạo 389 Bộ Công Thương, hoạt động lưu thông hàng hóa tiếp tục sôi động nhưng cũng kéo theo sự gia tăng của các hành vi giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và gian lận thương mại trên không gian mạng.

Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân, Ủy viên Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, cho biết thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, các lực lượng chức năng đã đồng loạt triển khai các đợt kiểm tra, giám sát trên phạm vi cả nước, đặc biệt tập trung vào môi trường TMĐT.

Chỉ trong thời gian ngắn triển khai đợt cao điểm, Bộ Công Thương đã phối hợp với các sàn TMĐT gỡ bỏ hơn 9.000 sản phẩm vi phạm, chặn trên 2.000 gian hàng có dấu hiệu vi phạm; lực lượng quản lý thị trường trực tiếp xử lý hơn 300 vụ việc trên môi trường mạng.

Đồng thời, các lực lượng chức năng đã xử lý hơn 1.500 vụ giả mạo nhãn hiệu và xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp; số vụ việc, số tiền xử phạt và giá trị tang vật đều tăng mạnh so với cùng kỳ năm trước, vượt hơn 400% mục tiêu đặt ra tại Công điện số 38/CĐ-TTg. Đặc biệt, 24 vụ việc có dấu hiệu tội phạm đã được chuyển sang cơ quan điều tra, cho thấy xu hướng chuyển mạnh từ xử lý hành chính sang xử lý hình sự đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng.

Hoàn thiện hành lang pháp lý, buộc nền tảng chia sẻ trách nhiệm

Trước thực trạng hàng giả, hàng nhái và các hành vi gian lận thương mại ngày càng tinh vi trên môi trường số, việc hoàn thiện hành lang pháp lý không chỉ nhằm tăng cường chế tài xử lý vi phạm mà còn hướng tới mục tiêu quan trọng hơn là buộc các nền tảng thương mại điện tử phải chia sẻ trách nhiệm trong việc kiểm soát hàng hóa lưu thông trên hệ thống của mình. Đây được xem là bước chuyển đáng chú ý trong tư duy quản lý, khi nền tảng không còn đơn thuần là đơn vị cung cấp hạ tầng kết nối người mua với người bán mà phải chủ động tham gia bảo vệ thị trường và quyền lợi người tiêu dùng.

Theo ông Nguyễn Hữu Tuấn - Giám đốc Trung tâm Phát triển Thương mại điện tử và Công nghệ số (Bộ Công Thương), cho biết Luật Thương mại điện tử đã bổ sung nhiều quy định mới nhằm nâng cao tính minh bạch, tăng trách nhiệm giải trình của các chủ thể tham gia thị trường và khắc phục những "khoảng trống" mà các đối tượng kinh doanh hàng giả từng lợi dụng.

Cụ thể, các nền tảng TMĐT sẽ phải công khai tiêu chí ưu tiên hiển thị sản phẩm, nguyên tắc vận hành thuật toán đề xuất và tăng cường quản lý hoạt động livestream bán hàng thông qua cơ chế xác thực tài khoản, giám sát nội dung và xử lý vi phạm. Những quy định này được kỳ vọng sẽ hạn chế tình trạng lợi dụng thuật toán để quảng bá hàng hóa không rõ nguồn gốc hoặc tạo sức lan tỏa cho các sản phẩm vi phạm.

Một trong những điểm đáng chú ý là quy định yêu cầu các nền tảng phải gỡ bỏ nội dung vi phạm trong vòng 24 giờ kể từ khi nhận được yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Cùng với đó, các sàn cũng phải chủ động ứng dụng công nghệ, xây dựng bộ lọc từ khóa và các công cụ kiểm soát nhằm phát hiện, ngăn chặn từ sớm hàng giả, hàng nhập lậu và các nội dung vi phạm trước khi tiếp cận người tiêu dùng, thay vì chỉ xử lý khi có phản ánh.

Đối với các nền tảng TMĐT xuyên biên giới có giao diện tiếng Việt hoặc phát sinh từ 100.000 giao dịch mỗi năm tại Việt Nam, luật yêu cầu phải có pháp nhân được ủy quyền tại Việt Nam và thực hiện ký quỹ tối thiểu 20 tỷ đồng tại ngân hàng trong nước. Quy định này nhằm bảo đảm nghĩa vụ thuế, tăng trách nhiệm pháp lý và tạo cơ sở để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng khi xảy ra tranh chấp.

Nền tảng mua sắm trực tuyến Temu (Ảnh chụp màn hình).

Đáng chú ý, kể từ ngày 1/1/2027, tất cả người bán hàng và người thực hiện livestream trên các nền tảng trung gian sẽ phải xác thực danh tính điện tử (e-KYC). Luật cũng phân loại rõ bốn nhóm nền tảng thương mại điện tử gồm nền tảng kinh doanh trực tiếp, nền tảng trung gian, mạng xã hội có hoạt động thương mại điện tử và nền tảng tích hợp (Super App), qua đó áp dụng cơ chế quản lý phù hợp với từng mô hình thay vì sử dụng một khung pháp lý chung như trước.

Song song với việc hoàn thiện khung pháp lý, lực lượng quản lý thị trường cũng đang đổi mới phương thức kiểm tra, giám sát để thích ứng với đặc thù của môi trường số. Theo Chi cục Quản lý thị trường TP.HCM, hoạt động kiểm tra không còn giới hạn trong giờ hành chính mà được triển khai liên tục cả ngày lẫn đêm, bám sát thời điểm các đối tượng thường tổ chức livestream hoặc giao dịch trực tuyến.

Đồng thời, lực lượng quản lý thị trường tăng cường phối hợp với công an, hải quan, cơ quan thuế và các đơn vị liên quan để kiểm soát toàn bộ chuỗi lưu thông hàng hóa, từ khâu nhập khẩu, vận chuyển, lưu kho đến phân phối và tiêu thụ. Các công cụ phân tích dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và nguồn dữ liệu do doanh nghiệp cung cấp cũng đang được khai thác nhằm sàng lọc tài khoản có dấu hiệu bất thường, kịp thời phát hiện các đường dây kinh doanh hàng giả trên mạng xã hội và các sàn TMĐT.

Nâng cao tính minh bạch trên các nền tảng TMĐT.

Trong bối cảnh thương mại điện tử tiếp tục tăng trưởng mạnh, việc siết chặt trách nhiệm của các nền tảng cùng với sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp được kỳ vọng sẽ từng bước thu hẹp "vùng ẩn danh" của các đối tượng vi phạm. Khi nền tảng thực sự trở thành "người gác cổng" thay vì chỉ là nơi kết nối giao dịch, cuộc chiến chống hàng giả trên không gian số mới có thể đạt hiệu quả bền vững, góp phần củng cố niềm tin của người tiêu dùng và tạo lập môi trường cạnh tranh lành mạnh cho doanh nghiệp.