"Hàng rào mềm" siết xuất khẩu: Truy xuất nguồn gốc thành lợi thế cạnh tranh

Thuế quan không còn là rào cản lớn nhất với hàng hóa Việt Nam. Khi các thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, ESG và minh bạch chuỗi cung ứng, doanh nghiệp buộc phải thay đổi tư duy quản trị nếu muốn giữ vững lợi thế cạnh tranh và mở rộng thị trường.

Áp lực từ những "hàng rào mềm"

Việc chính quyền Tổng thống Donald Trump công bố áp thuế bổ sung đối với hàng hóa từ 60 đối tác thương mại, trong đó có Việt Nam, theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại Hoa Kỳ đã thu hút sự quan tâm của cộng đồng doanh nghiệp. Tuy nhiên, đây chỉ là một phần trong những rào cản mà hàng hóa Việt Nam đang phải đối mặt tại thị trường xuất khẩu lớn nhất.

Ngoài mức thuế bổ sung 12,5% liên quan đến lao động cưỡng bức, từ tháng 3/2026 đến nay, Hoa Kỳ còn tiến hành ba cuộc điều tra theo Mục 301 về lao động cưỡng bức, dư thừa công suất và sở hữu trí tuệ. Sau khi một cuộc điều tra đã có kết luận, doanh nghiệp vẫn cần theo dõi hai cuộc điều tra còn lại do có thể dẫn đến các biện pháp thương mại mới.

Xu hướng này cho thấy các rào cản thương mại đang chuyển từ thuế quan sang các tiêu chuẩn liên quan đến xuất xứ hàng hóa, truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững, quyền con người và minh bạch chuỗi cung ứng. Không chỉ Hoa Kỳ, nhiều thị trường nhập khẩu lớn cũng đang siết chặt các yêu cầu này, buộc doanh nghiệp phải thay đổi phương thức quản trị nếu muốn duy trì thị trường xuất khẩu.

Theo bà Đặng Thị Thanh Phương, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Đức, nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn gặp khó khăn trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn về ESG, truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững cũng như quy định về bao bì và tái chế của Liên minh châu Âu. Thực tế đã có không ít lô hàng bị trả về hoặc gặp trở ngại trong thông quan vì không đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật.

Theo bà Phương, doanh nghiệp muốn thâm nhập thị trường Đức cần xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc ngay từ nguyên liệu đầu vào. Đối với các nhà nhập khẩu và người tiêu dùng Đức, khả năng truy xuất nguồn gốc hiện là một trong những tiêu chí quan trọng khi lựa chọn nhà cung cấp, bên cạnh các yêu cầu về chống phá rừng, quyền con người và trách nhiệm môi trường.

Truy xuất nguồn gốc đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Xu hướng tiêu dùng đề cao tính minh bạch cũng đang diễn ra tại Thổ Nhĩ Kỳ. Theo bà Nguyễn Việt Hằng, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Thổ Nhĩ Kỳ, người tiêu dùng nước này ngày càng ưu tiên các sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, thân thiện với môi trường và đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững.

Những thay đổi này cho thấy lợi thế cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam sẽ không chỉ phụ thuộc vào giá cả hay chất lượng, mà ngày càng được quyết định bởi khả năng đáp ứng các "hàng rào mềm" về truy xuất nguồn gốc, minh bạch chuỗi cung ứng và phát triển bền vững.

"Tấm hộ chiếu" mới của hàng hóa Việt

Trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu liên tục nâng tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc không còn là thủ tục hành chính mà đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Theo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu mà còn là công cụ quản trị rủi ro, bảo vệ thương hiệu và nâng cao uy tín của doanh nghiệp.

Điều đó đòi hỏi doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống quản lý có khả năng truy xuất toàn bộ hành trình của sản phẩm, từ nguyên liệu, nhà cung cấp, địa điểm sản xuất đến quá trình gia công, vận chuyển và phân phối. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn xem đầu tư cho truy xuất nguồn gốc và các chứng nhận quốc tế là chi phí thay vì khoản đầu tư dài hạn.

Theo bà Nguyễn Thị Phương Liên, Giám đốc Chứng nhận Vinasamex, các doanh nghiệp thành công tại những thị trường khó tính đều coi việc đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế là nền tảng để kiểm soát chất lượng, minh bạch chuỗi cung ứng và giảm rủi ro xuất khẩu. Bà cho rằng, doanh nghiệp Đức không chỉ mua sản phẩm mà còn lựa chọn đối tác có hệ thống quản lý đáng tin cậy. "Chứng nhận không bảo đảm có đơn hàng, nhưng thiếu chứng nhận phù hợp có thể khiến doanh nghiệp không có cơ hội bước vào vòng đánh giá đầu tiên", bà Liên nhấn mạnh.

Để thích ứng với các yêu cầu mới, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước khuyến nghị doanh nghiệp chủ động rà soát toàn bộ chuỗi cung ứng, xây dựng bản đồ nhà cung cấp, lưu giữ đầy đủ hồ sơ về nguồn gốc nguyên liệu, quá trình sản xuất và vận chuyển, đồng thời kiểm soát chặt xuất xứ hàng hóa, tránh các hành vi chuyển tải hoặc hợp thức hóa xuất xứ.

Theo cơ quan này, hệ thống hồ sơ phải cho phép truy xuất ngược từ sản phẩm cuối cùng đến nguyên liệu và truy xuất xuôi từ nguyên liệu đến từng lô hàng. Việc cung cấp thông tin chậm, thiếu nhất quán hoặc không chứng minh được mối liên hệ giữa chứng từ và hàng hóa có thể khiến lô hàng bị kiểm tra, tạm giữ hoặc từ chối nhập khẩu.

Ở góc độ nghiên cứu, PGS.TS Đinh Công Hoàng, Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và châu Phi (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), cho rằng truy xuất nguồn gốc không chỉ là việc gắn mã QR lên sản phẩm mà là một hệ thống quản trị toàn diện. Doanh nghiệp phải có khả năng truy ngược từ sản phẩm cuối cùng đến nguyên liệu, nhà cung cấp, cơ sở sản xuất, điều kiện lao động và toàn bộ chứng từ liên quan. Mỗi ngành hàng có những yêu cầu riêng, nhưng điểm chung là dữ liệu phải đầy đủ, nhất quán và sẵn sàng phục vụ kiểm tra độc lập.

Theo các chuyên gia, khi các "hàng rào mềm" dần thay thế hàng rào thuế quan, lợi thế cạnh tranh sẽ ngày càng phụ thuộc vào năng lực quản trị chuỗi cung ứng, khả năng truy xuất nguồn gốc và mức độ đáp ứng các tiêu chuẩn ESG. Doanh nghiệp chuẩn bị càng sớm, dữ liệu càng minh bạch và hệ thống quản trị càng bài bản sẽ càng có nhiều cơ hội mở rộng thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.