Đất mua bán bằng giấy tay: Trường hợp nào được xem xét hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất?
Đề xuất hỗ trợ người đang sử dụng nhà, đất mua bán bằng giấy tay tại TP.HCM mở ra hướng tháo gỡ quyền lợi cho những trường hợp chưa hoàn tất thủ tục pháp lý. Tuy nhiên, theo luật sư Nguyễn Văn Tuấn, cần phân biệt rõ hỗ trợ với bồi thường và không hiểu rằng mọi giao dịch giấy tay đều được hưởng mức hỗ trợ như nhau.
Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội
Trao đổi về nội dung này, luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, phân tích các trường hợp được đề xuất hỗ trợ và những vấn đề cần làm rõ để chính sách có thể triển khai minh bạch, thống nhất.
PV: Thưa luật sư, hiện nay, quyền lợi của người mua nhà, đất bằng giấy viết tay được giải quyết như thế nào khi Nhà nước thu hồi đất? Đề xuất của TP.HCM hướng tới tháo gỡ vướng mắc gì?
Luật sư: Về nguyên tắc, việc bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất được thực hiện theo Điều 95 Luật Đất đai năm 2024. Người sử dụng đất phải đáp ứng các điều kiện luật định, chẳng hạn có Giấy chứng nhận hoặc giấy tờ hợp lệ về quyền sử dụng đất. Trường hợp nhận chuyển quyền từ người có quyền sử dụng đất hợp pháp nhưng chưa hoàn tất thủ tục đăng ký cũng có thể được xem xét bồi thường nếu đáp ứng điều kiện theo quy định.
Tuy nhiên, với các giao dịch chuyển nhượng, tặng cho bằng giấy viết tay, đặc biệt là giao dịch thực hiện sau ngày 01/7/2014, người nhận chuyển quyền thường gặp khó khăn trong việc chứng minh quyền sử dụng đất hợp pháp và hoàn tất thủ tục đăng ký. Nếu không thuộc trường hợp được bồi thường theo Điều 95 Luật Đất đai và các quy định hướng dẫn tại Nghị định 88/2024/NĐ-CP, người đang trực tiếp sử dụng đất có thể không được bồi thường về đất, dù đã bỏ tiền nhận chuyển nhượng và sinh sống ổn định trong thời gian dài.
Đề xuất của TP.HCM hướng tới giải quyết khoảng trống quyền lợi này. Theo dự thảo nghị quyết, người đang trực tiếp sử dụng nhà, đất nhận chuyển nhượng hoặc được tặng cho bằng giấy tay trong khoảng thời gian từ sau ngày 01/7/2014 đến trước ngày 01/8/2024 có thể được xem xét hỗ trợ theo những điều kiện cụ thể.
Điểm cần nhấn mạnh là đây là cơ chế hỗ trợ được đề xuất để xử lý những vướng mắc trong thực tế. Việc xem xét quyền lợi có tính đến nguồn gốc đất, quá trình giao dịch và thực tế sử dụng của người dân, đồng thời phải bảo đảm không chi trả trùng cho cùng một diện tích.
PV: Theo dự thảo, những trường hợp nào có thể được xem xét hỗ trợ và mức hỗ trợ được xác định ra sao?
Luật sư: Điều 7 dự thảo nghị quyết của HĐND TP.HCM đề cập đến nhóm người đang trực tiếp sử dụng nhà, đất do nhận chuyển nhượng hoặc được tặng cho bằng giấy tay trong khoảng thời gian nêu trên. Tuy nhiên, mức hỗ trợ được phân theo tình trạng pháp lý, loại đất, nguồn gốc và thời điểm sử dụng đất.
Với nhà, đất đã có Giấy chứng nhận, người nhận chuyển nhượng bằng giấy tay đang trực tiếp sử dụng đất có thể được xem xét hỗ trợ tương đương mức bồi thường mà chủ sử dụng đất hợp pháp trước đó được hưởng. Tổng số tiền chi trả không vượt quá quyền lợi của chủ sử dụng đất ban đầu và không được tính trùng trên cùng một diện tích.
Với đất phi nông nghiệp chưa có Giấy chứng nhận, trường hợp sử dụng ổn định, không có tranh chấp và không vi phạm pháp luật về đất đai được đề xuất hỗ trợ theo thời điểm bắt đầu sử dụng đất. Cụ thể, sử dụng trước ngày 15/10/1993 có mức hỗ trợ dự kiến bằng 100% giá đất tính bồi thường; từ ngày 15/10/1993 đến trước ngày 01/7/2004 là 80%; từ ngày 01/7/2004 đến trước ngày 01/7/2014 là 60%; từ ngày 01/7/2014 đến trước ngày 01/8/2024 là 40%.
Đối với đất có vi phạm pháp luật về đất đai hoặc lấn chiếm sông, kênh, rạch, dự thảo vẫn đề cập khả năng xem xét hỗ trợ nếu đáp ứng điều kiện, nhưng mức hỗ trợ thấp hơn. Theo bốn giai đoạn sử dụng đất tương ứng, tỷ lệ dự kiến lần lượt là 70%, 56%, 42% và 28%.
Với đất nông nghiệp, dự thảo đề xuất hỗ trợ bằng 100% giá đất nông nghiệp đối với trường hợp không vi phạm pháp luật về đất đai và 70% đối với trường hợp có vi phạm.
Cần phân biệt thời điểm giao dịch bằng giấy tay với thời điểm bắt đầu sử dụng đất. Đây là những yếu tố khác nhau trong việc xác định đối tượng và mức hỗ trợ, cần được xác minh trên hồ sơ của từng trường hợp. Không thể chỉ căn cứ vào việc có một tờ giấy mua bán để kết luận người sử dụng đất được hưởng mức hỗ trợ nào.
PV: Người dân cần đáp ứng những yêu cầu gì để được xem xét? Việc hỗ trợ có đồng nghĩa giao dịch giấy tay được công nhận hợp pháp hay không?
Luật sư: Theo nội dung dự thảo, người dân phải có bản cam kết, tường trình về nguồn gốc và quá trình chuyển nhượng, tặng cho nhà, đất. Đồng thời, phải được UBND cấp xã xác nhận về hiện trạng, ranh giới sử dụng đất ổn định, không có tranh chấp, khiếu nại. Những thông tin này còn phải được công khai, niêm yết theo quy định để bảo đảm quyền lợi của các bên liên quan.
Quá trình xác minh có ý nghĩa quan trọng, bởi người đang sử dụng thực tế và người đứng tên trên Giấy chứng nhận có thể là hai chủ thể khác nhau. Cũng có trường hợp nhà, đất đã chuyển nhượng qua nhiều người, hồ sơ không đầy đủ hoặc phát sinh tranh chấp về diện tích, ranh giới và quyền lợi.
Vì vậy, việc xem xét hỗ trợ phải gắn với từng hồ sơ cụ thể. Cơ chế này không đồng nghĩa với việc mặc nhiên công nhận tính hợp pháp của mọi giao dịch mua bán nhà, đất bằng giấy tay, cũng không có nghĩa mọi trường hợp đều được nhận 100% giá trị bồi thường.
Ở thời điểm đang được đề xuất, các mức hỗ trợ nêu trong dự thảo chưa phải quyền lợi đương nhiên mà người dân có thể yêu cầu áp dụng. Nội dung chính sách còn phải căn cứ vào văn bản được thông qua và có hiệu lực.
PV: Luật sư đánh giá thế nào về ý nghĩa của đề xuất này? Những vấn đề nào cần được làm rõ để chính sách thực sự hữu ích với người dân?
Luật sư: Đề xuất có ý nghĩa thiết thực đối với những người đã bỏ tiền nhận chuyển nhượng nhà, đất, sử dụng trong nhiều năm nhưng chưa hoàn thiện được hồ sơ pháp lý. Khi Nhà nước thu hồi đất, việc xem xét thêm quá trình giao dịch và thực tế sử dụng có thể giúp hạn chế thiệt thòi cho nhóm người này.
Tuy nhiên, để triển khai được, chính sách cần quy định rõ điều kiện hỗ trợ và cách xác định nguồn gốc đất, thời điểm sử dụng, thời điểm nhận chuyển nhượng cũng như người đang trực tiếp sử dụng đất. Nếu các tiêu chí chưa rõ, cùng một hoàn cảnh có thể được xem xét khác nhau giữa các địa bàn.
Đặc biệt, cần có cơ chế xử lý trường hợp một thửa đất có nhiều người cùng nhận chuyển nhượng, giao dịch qua nhiều lần hoặc có sự chồng lấn quyền lợi giữa người mua bằng giấy tay và người đứng tên trên Giấy chứng nhận. Việc hỗ trợ phải đến đúng đối tượng, đồng thời tránh chi trả trùng hoặc làm phát sinh tranh chấp mới.
Quy trình xác minh tại cấp xã cũng cần khách quan, thống nhất, có căn cứ và có thể kiểm tra, đối chiếu. Nếu yêu cầu chứng minh quá phức tạp, người dân có thể tiếp tục gặp khó khăn ngay trong quá trình đề nghị hỗ trợ.
Về lâu dài, đây nên được nhìn nhận là giải pháp tháo gỡ những tồn tại trong quá trình quản lý, giao dịch và sử dụng đất. Người dân vẫn cần hoàn tất thủ tục đăng ký, cấp Giấy chứng nhận theo quy định để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
PV: Trân trọng cảm ơn luật sư!
