Liệu chúng ta đã sẵn sàng cho AI tự động?

Khi trí tuệ nhân tạo (AI) định hình lại các dịch vụ, thị trường và xã hội, báo cáo của ITU và Deloitte đã có những đánh giá tác động đối với con người, các tổ chức và lợi ích công cộng.

AI đã mang lại những tác động khác nhau đối với mỗi người. Ở một khía cạnh, AI mang đến giải pháp mạnh mẽ cho những thách thức toàn cầu.

Trong khi ở một khía cạnh khác, AI lại là nguồn gốc của sự xáo trộn đối với việc làm, quyền riêng tư và lòng tin. Tuy nhiên, trên thực tế, tác động của AI phức tạp và nghiêm trọng hơn nhiều.

Ấn bản thứ hai “Sẵn sàng cho AI - Phân tích hướng tới một khung tiêu chuẩn về sự sẵn sàng” (AI Ready - Analysis Towards a Standardized Readiness Framework) của Báo cáo tác động AI vì lợi ích cộng đồng (AI for Good Impact Report) của Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) và Deloitte thực hiện vừa phát hành, đã tổng hợp các bằng chứng về sự chuyển đổi của AI từ giai đoạn thử nghiệm sang triển khai thực tế ngày càng rộng rãi và đa dạng.

Khi AI ngày càng định hình các dịch vụ công cộng, thị trường và xã hội trên toàn thế giới, báo cáo đề cập những tác động của AI đối với con người, các tổ chức và lợi ích công cộng.

Từ hỗ trợ đến khả năng hành động

Theo báo cáo, AI đang ngày càng trở nên có khả năng hành động, nghĩa là AI có khả năng lập kế hoạch nhiệm vụ, đưa ra quyết định và phối hợp hành động với sự giám sát của con người ít hơn.

Sự chuyển đổi này đã thể hiện rõ trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, hậu cần (logistics), tài chính và quản lý hành chính công, với các tác nhân AI ngày càng được tích hợp vào quy trình làm việc, đôi khi tương tác với các hệ thống AI khác.

Nhưng khi AI đạt được tính tự chủ cao hơn, sự giám sát của con người trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Và yếu tố con người trong quy trình cần được thiết kế, chứ không phải là mặc định.

AI đang mang lại những lợi ích có thể đo lường được ở những lĩnh vực chủ chốt:

Giáo dục và kỹ năng: Hệ thống học tập thích ứng đang cải thiện kết quả giáo dục bằng cách điều chỉnh nội dung cho từng người học.

Tại các khu vực thiếu giáo viên hoặc nguồn lực hạn chế, các công cụ dạy kèm hỗ trợ AI đang mở rộng khả năng tiếp cận giáo dục chất lượng. Tuy nhiên, những lợi ích này phụ thuộc rất nhiều vào hạ tầng số và khả năng kết nối tin cậy, cho thấy sự không thể tách rời giữa năng lực của AI và các điều kiện phát triển rộng hơn.

Hệ thống y tế: AI đang hỗ trợ phát hiện bệnh sớm hơn, chẩn đoán chính xác hơn và tìm ra thuốc điều trị nhanh hơn.

Trong môi trường lâm sàng, các công cụ hỗ trợ ra quyết định giúp các chuyên gia quản lý khối lượng công việc ngày càng tăng, trong khi các trợ lý y tế ảo cải thiện khả năng tiếp cận ở các cộng đồng vùng sâu, vùng xa hoặc thiếu thốn dịch vụ.

Những ứng dụng này chứng minh tiềm năng của AI trong việc củng cố hệ thống y tế chứ không phải thay thế chuyên môn của con người.

Khí hậu, môi trường và khả năng phục hồi: Các công cụ giám sát và dự báo dựa trên AI theo dõi sự thay đổi môi trường, tối ưu hóa hệ thống năng lượng và cung cấp cảnh báo sớm về các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Trước áp lực khí hậu, hệ thống AI đang giảm thiểu rủi ro thiên tai và giúp các quốc gia dễ bị tổn thương thích ứng. Tuy nhiên, việc hạn chế tác động môi trường của chính AI cũng cần được ưu tiên.

Thành phố, hạ tầng và dịch vụ công cộng: Các hệ thống đô thị, từ tối ưu hóa giao thông đến ứng phó khẩn cấp, hiện nay phụ thuộc rất nhiều vào AI. Mô hình song sinh số (digital twin) và mô hình dự đoán cho phép chính phủ các nước thử nghiệm các lựa chọn chính sách và đầu tư cơ sở hạ tầng khác nhau trước khi xảy ra thảm họa.

Nông nghiệp và an ninh lương thực: Nông nghiệp chính xác dựa trên AI hỗ trợ sử dụng đất, nước và các yếu tố đầu vào khác hiệu quả hơn, đồng thời giúp nông dân ứng phó với sự biến đổi khí hậu và sự bất ổn của thị trường.

Khi kết hợp với dữ liệu mở và các công cụ dễ tiếp cận, những công nghệ này có thể giúp các quốc gia dễ bị tổn thương sản xuất nhiều lương thực hơn.

Rủi ro xã hội và môi trường ngày càng tăng

Khi hệ thống AI trở nên mạnh mẽ hơn thì đồng thời cũng mang lại những rủi ro lớn hơn.

Theo phát hiện của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) mới đây, khoảng 91 triệu việc làm hiện tại có thể thay đổi, chuyển đổi hoặc biến mất vào năm 2030, trong khi 170 triệu vị trí việc làm mới có thể xuất hiện - tăng 79 triệu vị trí việc làm - trên toàn cầu.

Đồng thời, các nhà tuyển dụng dự báo 39% kỹ năng cốt lõi sẽ thay đổi vào năm 2030, gây áp lực lên hệ thống giáo dục, nhà tuyển dụng và người lao động phải thích ứng với tốc độ chưa từng có.

Tác động đến môi trường cũng rất đáng báo động. Năm 2024, các trung tâm dữ liệu (TTDL) tiêu thụ ước tính 415 terawatt (TWh) - giờ điện (khoảng 1,5% tổng lượng điện tiêu thụ toàn cầu) và dự kiến ​​sẽ tăng gấp đôi vào năm 2030. Một TTDL AI lớn có thể sử dụng lượng điện tương đương với 100.000 hộ gia đình, do đó, các TTDL bền vững đang trở thành trọng tâm của ngành.

Để vượt qua những thách thức này, báo cáo của ITU cho rằng, các tổ chức được giao nhiệm vụ giám sát AI cần phải theo kịp công nghệ.

Các quốc gia chạy đua giành quyền tự chủ kỹ thuật số

Với việc AI hiện đã được tích hợp vào các hệ thống quan trọng, chính phủ các quốc gia trên thế giới đang ngày càng đầu tư vào năng lực điện toán trong nước, các tập dữ liệu và các mô hình nền tảng.

Ví dụ: Ấn Độ đang phát triển các mô hình nền tảng đa ngôn ngữ song song với các GPU (bộ xử lý đồ họa) nội địa quy mô lớn phản ánh sự đa dạng ngôn ngữ của nước này.

Thụy Sĩ đã ra mắt Apertus, một hệ thống AI công cộng để hỗ trợ nghiên cứu, đổi mới và các trường hợp sử dụng vì lợi ích công cộng.

Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) đang phát triển các mô hình ngôn ngữ quy mô lớn Falcon của riêng mình và xây dựng một khu phức hợp AI quốc gia.

Vương quốc Anh đã thành lập một đơn vị AI chủ quyền (Sovereign AI Unit) để tài trợ và mở rộng quy mô năng lực trong nước.

Những sáng kiến ​​này coi AI như một tài sản chiến lược tương đương với hệ thống năng lượng. Các quyết định về đào tạo, quản trị và cơ sở hạ tầng đã trở thành vấn đề chính sách công chứ không chỉ đơn thuần là sở thích thị trường.

Làm thế nào để đảm bảo AI phục vụ lợi ích công cộng?

AI không tự động tạo ra kết quả tích cực. Tác động xã hội của AI phụ thuộc vào những lựa chọn cơ bản để đảm bảo quyền truy cập công bằng và sử dụng có trách nhiệm.

Báo cáo của ITU kêu gọi tăng cường hợp tác giữa chính phủ, ngành, giới học thuật và khu vực dân sự để tránh những kết quả rời rạc hoặc không đồng đều./.