Nhà báo Huỳnh Văn Tiểng - Từ khúc ca lên đàng đến mùa thu độc lập

Trong khúc ca hào hùng của Mùa thu lịch sử năm 1945, cùng với ngọn lửa cách mạng bùng cháy từ chiến khu Việt Bắc, dòng máu nhiệt huyết của tuổi trẻ Nam Bộ đã cuộn chảy, hòa cùng nhịp đập dân tộc để làm nên cuộc Cách mạng Tháng Tám vĩ đại. Nhà báo Huỳnh Văn Tiểng là một minh chứng tiêu biểu.

Nhà báo Huỳnh Văn Tiểng

Hạt mầm yêu nước

Sinh năm 1920 tại xã Tân Phú Trung, huyện Củ Chi (Sài Gòn) – mảnh đất thép thành đồng giàu truyền thống quật cường, ngay từ thuở thiếu thời, Huỳnh Văn Tiểng đã tận mắt chứng kiến bao cảnh đau thương, lầm than của người dân quê hương dưới ách cai trị tàn bạo.

Tháng 3/1930, khi mới tròn 10 tuổi, ông chứng kiến cuộc biểu tình rầm rộ chống sưu thuế của đông đảo nông dân vùng Bà Điểm, Hóc Môn. Hình ảnh người dân bao vây dinh quận trưởng xây cất như một pháo đài kiên cố, cùng hành động bắn giết dã man của lính lê dương Pháp vào đoàn người tay không đã gieo vào tâm trí non nớt của ông nỗi ám ảnh sâu sắc cùng niềm căm phẫn tột cùng. Trước những mất mát đau thương ấy, người chú ruột đã ân cần khuyên nhủ: "Cháu phải cố học giỏi, lớn lên rồi cháu sẽ biết mình phải làm gì!"

Lời dặn dò chan chứa yêu thương ấy không chỉ gieo những hạt mầm đầu tiên cho lòng yêu nước mãnh liệt mà còn trở thành kim chỉ nam theo ông suốt cuộc đời. Từ đó, ông bắt đầu tìm đọc các tác phẩm thơ văn yêu nước như Hịch kêu gọi nhân dân 18 thôn Vườn Trầu, cùng các sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu, Phan Văn Trị, Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh do một thầy giáo dạy học tư trong xã cho mượn.

Năm 16 tuổi, ông đã hăng hái tham gia phong trào Đông Dương Đại hội. Năm học 1937-1938, ông lên Sài Gòn theo học tại Trường Pétrus Ký (nay là Trường THPT Chuyên Lê Hồng Phong, TPHCM). Dưới mái trường giàu truyền thống này, ông hòa mình vào phong trào đấu tranh sôi nổi của học sinh, trực tiếp thành lập các nhóm đọc báo Đảng, xây dựng tủ sách Mác-xít và tích cực vận động thu thập chữ ký phản đối chính quyền thực dân Pháp bắt giam các dân biểu cộng sản.

Sớm nhận ra nỗi tủi nhục của người dân mất nước, lại thêm đau xót chứng kiến cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ bị dìm trong bể máu, ngọn lửa yêu nước trong lòng Huỳnh Văn Tiểng cùng bạn bè đồng lứa càng bùng lên mạnh mẽ. Chính trong bối cảnh lịch sử bão táp đó, sự gắn kết giữa Huỳnh Văn Tiểng cùng hai người bạn thân thiết Mai Văn Bộ và Lưu Hữu Phước đã tạo nên nhóm "Huỳnh - Mai - Lưu" lừng danh (còn được biết đến với tên gọi nhóm "Hoàng - Mai - Lưu"). Những khúc ca do họ đồng sáng tác-người viết lời, người soạn nhạc rất ăn ý, đã trở thành phương tiện khơi dậy lòng tự hào dân tộc và tinh thần dấn thân của tuổi trẻ.

Trước sự áp bức tàn bạo của thực dân Pháp và phát xít Nhật, Huỳnh Văn Tiểng sớm nhận thức rằng muốn tập hợp thanh niên, học sinh, sinh viên cần khơi dậy lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm trước vận mệnh dân tộc. Tháng 9/1939, với sự giúp đỡ của giáo sư Hồ Văn Lái, ông tham gia sáng lập Scholar Club (Câu lạc bộ Học đường) nhằm tập hợp đông đảo học sinh các trường công và tư tại Sài Gòn, lấy âm nhạc, kịch và các hoạt động ngoại khóa làm cầu nối. Câu lạc bộ góp phần bồi đắp tinh thần yêu nước trong học sinh, sinh viên.

Tiếng gọi non sông

Năm 1941, Huỳnh Văn Tiểng ra Hà Nội học Đại học Luật, tham gia phong trào học sinh, sinh viên và được bầu vào Ban Chấp hành Tổng hội Sinh viên Đông Dương. Cuối năm học, ông cùng nhóm sinh viên Nam Kỳ đề xuất thay thế kịch văn học Pháp bằng dân ca ba miền nhằm đưa sinh viên trở về với nguồn cội văn hóa dân tộc. Vào các dịp nghỉ hè, ông tham gia tổ chức cho sinh viên đi thăm Đền Hùng, Ải Chi Lăng, Hoa Lư, Côn Sơn, Kiếp Bạc. Mỗi chuyến đi lại mang về những ca khúc cách mạng. 

Đặc biệt, trong dịp giỗ Tổ năm 1942 tại Đền Hùng, ông tham gia tổ chức đoàn hành hương và cùng tuyên thệ: "Chúng con là những thanh niên, sinh viên trí thức... xin nguyện với các vị tiền bối cha ông sẽ làm hết sức mình sao cho khỏi hổ thẹn với lịch sử, sao cho xứng đáng thực sự là con cháu của một dân tộc anh hùng".

Từ những hoạt động mang tính xã hội, phong trào dần chuyển biến sang màu sắc chính trị rõ rệt. Cũng trong năm 1942, Tổng hội Sinh viên Đông Dương tham gia tổ chức đoàn 300 thanh niên đi tàu lửa vào Sài Gòn với danh nghĩa dự Hội chợ Đông Dương, thực chất là trở về Nam hoạt động cách mạng. 

Tại Nhà hát Thành phố, Huỳnh Văn Tiểng cùng cộng sự tổ chức buổi diễn thuyết quy mô lớn, trình bày sự chuyển biến tích cực trong giới sinh viên hướng về mục đích phụng sự nhân dân. Bài diễn thuyết về chiến thắng Bạch Đằng kết hợp cùng hợp xướng những bài ca lịch sử khiến báo chí Sài Gòn lúc bấy giờ phải thốt lên: "Sinh viên đã làm nổi sóng Bạch Đằng giữa lòng Sài Gòn".

Sau các sự kiện lớn, thanh thế phong trào sinh viên phát triển mạnh mẽ. Huỳnh Văn Tiểng cùng Ban Chấp hành Tổng hội Sinh viên triển khai hàng loạt chương trình: Diễn thuyết về con đường mới của thanh niên, triển lãm lịch sử, thành lập nhà xuất bản Hoàng Mai Lưu để in ấn bài hát yêu nước phổ biến khắp Đông Dương, tổ chức ca kịch tại Sài Gòn và mở trại hè ở suối Lồ Ô (Thủ Đức). Con đường cách mạng của ông định hình rõ nét: Dùng nghệ thuật và các hình thức cổ động để thức tỉnh lòng dân, giải phóng dân tộc khỏi ách nô dịch của Pháp - Nhật.

Đầu năm 1943, Tổng bộ Việt Minh cử người đến tiếp xúc với nhóm sinh viên Nam Kỳ. Qua trao đổi, Huỳnh Văn Tiểng càng củng cố niềm tin vào đường lối cứu nước đúng đắn của Việt Minh và hăng say lao vào nhiệm vụ. 

Cuối năm 1943, cuộc họp lịch sử giữa đại diện Tổng bộ Việt Minh và đại biểu sinh viên ba kỳ diễn ra bí mật tại Hà Nội. Đại diện sinh viên Nam Kỳ tham dự gồm Đặng Ngọc Tốt, Nguyễn Tôn Hoàng và Huỳnh Văn Tiểng. Tại đây, Việt Minh đề nghị sinh viên Nam Kỳ mượn cớ Hà Nội bị ném bom để phát động phong trào bỏ học trở về miền Nam, liên lạc với Xứ ủy Đảng đẩy mạnh vận động yêu nước, chờ thời cơ khởi nghĩa.

Thực hiện chủ trương, ông sôi nổi vận động bạn bè từ bỏ việc học để dấn thân vào cuộc đấu tranh. Đêm cuối cùng trước khi rời Đông Dương học xá, Huỳnh Văn Tiểng cùng Lưu Hữu Phước sáng tác bài hát "Xếp bút nghiên" với giai điệu thôi thúc: "Xếp bút nghiên lên đường tranh đấu!... Một lòng yêu non sông vì dân ta liều thân...".

Cuối năm 1943, nhà ga Hà Nội bị máy bay Mỹ đánh bom, giao thông gián đoạn. Không thể chờ đợi, một đoàn xung kích gồm 9 sinh viên Luật và Y khoa, trong đó có Huỳnh Văn Tiểng, đã quyết định đạp xe "Nam tiến". Sau đó, cứ mỗi tuần lại có thêm nhiều lớp sinh viên rời trường học trở về quê hương chiến đấu. Đúng như lời ông từng bộc bạch: "Thế là chúng tôi bỏ học trường đại học nhỏ, bước vào trường đại học lớn".

Trên đường đi, đoàn sinh viên bị cảnh sát chặn bắt tại Ninh Bình và giải về nhà giam Sở Mật thám Hà Nội. Dù bị tra tấn, thẩm vấn suốt đêm, các sinh viên vẫn kiên quyết giữ bí mật mối liên hệ với Việt Minh. Sau nhiều ngày không tìm được chứng cứ, địch buộc phải thả phần lớn thành viên trong đoàn; Trần Bửu Kiếm và Đặng Ngọc Tốt tiếp tục bị giữ lại do đã nằm trong sổ theo dõi của mật thám trước đó.

Ra tù, nhóm sinh viên tiếp tục hành trình "Nam tiến" đầy gian khổ. Dọc đường đi, bài hát "Lên đàng" ra đời với lời ca do Huỳnh Văn Tiểng chấp bút. Khi qua sông Gianh, ranh giới chia cắt Bắc – Nam, lòng dạt dào cảm xúc, ông phác thảo lời ca "Hờn sông Gianh" (Lưu Hữu Phước hoàn thiện phần nhạc) như một lời hịch kêu gọi đoàn kết dân tộc, thống nhất đất nước. Ở mỗi điểm dừng chân, đoàn lại liên lạc với giới trí thức, học sinh địa phương để gieo mầm và lan tỏa những bài ca cách mạng.

Nhà báo Huỳnh Văn Tiểng (thứ ba từ trái sang) trên đường về Thành phố Sài Gòn-Gia Định tiếp quản Đài Truyền hình, cuối tháng 4/1975

Khí tiết trong ngục tối

Về đến Sài Gòn vào tháng 3/1944, theo kế hoạch đã định, các sinh viên tỏa về các địa phương dạy học nhằm tạo lớp bình phong hợp pháp cho hoạt động bí mật. Riêng Huỳnh Văn Tiểng cùng một số đồng chí ở lại Sài Gòn, vừa gây dựng cơ sở hợp pháp, vừa tìm cách liên lạc với Xứ ủy Nam Kỳ.

Chỉ một tuần sau khi trở về, Huỳnh Văn Tiểng cùng các cộng sự tham gia hoạt động tại tòa soạn báo Thanh Niên – cơ quan ngôn luận then chốt của phong trào học sinh, sinh viên và thanh niên do kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát sáng lập năm 1943. Bên cạnh những bài xã luận đanh thép của Huỳnh Văn Tiểng cùng loạt tác phẩm của nhóm Hoàng - Mai - Lưu, báo Thanh Niên còn thành lập Ban kịch sinh viên để đẩy mạnh hoạt động văn nghệ.

Các hoạt động báo chí, văn nghệ đã góp phần khơi dậy lòng tự hào dân tộc trong thanh niên và công chúng. Ngày 29/9/1944, Hội Truyền bá Quốc ngữ Nam Kỳ được thành lập, tạo thêm một diễn đàn để giới trí thức tham gia hoạt động xã hội, nâng cao dân trí và giáo dục tinh thần yêu nước.

Tháng 8/1944, ông Huỳnh Văn Tiểng nhận được tài liệu mật về Đề cương thành lập Đảng Dân chủ Việt Nam cùng tài liệu về Mặt trận Việt Minh do Tổng bộ phổ biến, đồng thời nhận thông báo chuẩn bị gặp gỡ Xứ ủy Cộng sản để nhận nhiệm vụ. Tuy nhiên, khi những nhiệm vụ trọng yếu chưa kịp triển khai, cuối tháng 9/1944, mật thám bất ngờ ập đến bao vây tòa soạn báo Thanh Niên, bắt giam ông Huỳnh Văn Tiểng cùng nhiều cán bộ khác. 

Dù ông kiên quyết khẳng định các hoạt động hoàn toàn công khai, hợp pháp và đã được nhà cầm quyền cấp phép, nhưng do có kẻ chỉ điểm, địch ráo riết khám xét nhiều cơ sở bí mật, thu giữ máy in giấy sáp. Xe ô tô và súng ống do được cất giấu cẩn mật tại một địa chỉ bí mật chờ thời cơ Tổng khởi nghĩa nên địch không tìm thấy, song lại có tên trong sổ sách quản lý tài sản. Vì lẽ đó, ông Huỳnh Văn Tiểng cùng các cộng sự bị quy buộc tội danh âm mưu tạo phản, bị tra tấn dã man và giam cầm suốt 3 tháng tại bót Catinat. Không khai thác được gì thêm, chúng chuyển ông sang nhà tù Khám Lớn - Sài Gòn. Trong ngục tù, ông vẫn giữ vững bản lĩnh kiên cường, chủ động kết giao với các tù nhân chính trị lẫn thường phạm, khéo léo gây cảm tình và truyền dạy những bài ca lịch sử, thắp lên niềm tin vào ngày mai tươi sáng của dân tộc.

Chính trong chốn ngục tù tăm tối, ông Huỳnh Văn Tiểng đã sáng tác một bài thơ gửi ra ngoài, sau này được nhạc sĩ Lưu Hữu Phước phổ nhạc thành bài hát "Xin giữ lời nguyền" như gửi gắm lời thề sắt son: "Xa nhau, nhớ nhau. Xin giữ lời nguyền lúc nào/ Dù cách bức ráng gìn giữ tâm trí thanh cao…".

Thử thách gian lao đối với ông không chỉ là xiềng xích, gông cùm hay những kế hoạch chưa được thực hiện, mà còn là nỗi đau xót hướng về người mẹ kính yêu. Từ ngày ra Hà Nội học, hai mẹ con chưa từng có cơ hội gặp lại. Nhận tin con trai sa vào tay địch, bà bỏ lại toàn bộ nhà cửa, việc buôn bán ở Củ Chi để lặn lội xuống Sài Gòn chăm sóc cho ông. 

Thương và lo cho mẹ, ông nhiều lần gửi lời năn nỉ mẹ về quê lánh nạn, bà đều nhất quyết không đi, kiên trì bám trụ lại Sài Gòn để tiếp tế cho ông và các bạn tù quen thuộc. Trong hồi ký về những ngày tháng đày ải, ông từng xúc động chia sẻ: "Chính gương dũng cảm của mẹ tôi đã góp phần nâng cao ý chí của tôi, chịu đựng muôn vàn thử thách trong hang hùm, miệng sói".

Đầu năm 1945, do không thu thập đủ chứng cứ pháp lý để đưa Huỳnh Văn Tiểng và các cộng sự ra xét xử trước tòa, Sở Mật thám Pháp đành miễn cưỡng cho họ được tại ngoại hậu tra chờ ngày xét xử.

Sứ mệnh trong mùa thu lịch sử

Sau khi ông Huỳnh Văn Tiểng được trả tự do, nhóm Hoàng - Mai - Lưu đã có cuộc hội ngộ. Trong cuộc thảo luận kéo dài xuyên đêm đến tận sáng hôm sau, các anh em sinh viên cùng nhìn lại chặng đường gian khổ đã qua và đồng lòng khẳng định niềm tin vào con đường cách mạng do Đảng Cộng sản lãnh đạo, chuẩn bị lực lượng tiến tới khởi nghĩa giành độc lập, tự do cho Tổ quốc.

Ngày 9/3/1945, phát xít Nhật tiến hành cuộc đảo chính hất cẳng Pháp trên toàn cõi Đông Dương, lập nên chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim. Đứng trước chuyển biến dồn dập của thời cuộc, Xứ ủy Nam Bộ đã chủ động đề ra chủ trương thành lập một tổ chức hợp pháp nhằm rộng đường tập hợp thanh niên yêu nước, rèn luyện lực lượng để sẵn sàng cho Tổng khởi nghĩa. Tổ chức đó mang tên Thanh niên Tiền phong. 

Sau khi hoàn thành một khóa huấn luyện chính trị ngắn hạn do Đảng tổ chức, ông Huỳnh Văn Tiểng được Xứ ủy Nam Kỳ tin tưởng giao trọng trách trực tiếp tham gia vận động và sáng lập phong trào.

Ngày 21/4/1945, tổ chức Thanh niên Tiền phong được thành lập; đến ngày 1/6/1945, tổ chức chính thức ra mắt nhân dân Sài Gòn và Nam Kỳ. Với tư cách là một trong những cán bộ nòng cốt lãnh đạo toàn bộ lực lượng Thanh niên Tiền phong, ông Huỳnh Văn Tiểng trực tiếp làm cầu nối truyền đạt các chỉ thị, chủ trương chiến lược của Xứ ủy đến với đông đảo quần chúng.

Nhờ danh nghĩa một tổ chức hoạt động công khai, Thanh niên Tiền phong phát triển như vũ bão, nhanh chóng trở thành một phong trào quần chúng rộng lớn dưới sự lãnh đạo của Đảng, lấy Công đoàn và Đoàn Thanh niên Cứu quốc làm lực lượng nòng cốt. 

Tại khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn, Thanh niên Tiền phong đã tổ chức hai lần tuyên thệ vào tháng 7 và giữa tháng 8/1945. Lần thứ nhất thu hút khoảng 20.000 người và lần thứ hai khoảng 50.000 người. Hàng vạn thanh niên vai mang gậy tầm vông, thắt lưng giắt dây thừng và dao găm, cùng cất cao những bài ca yêu nước của nhóm Hoàng - Mai - Lưu. Những cuộc tập hợp ấy cho thấy lực lượng thanh niên đã sẵn sàng tham gia giành độc lập.

Ngày 15/8/1945, phát xít Nhật tuyên bố đầu hàng Đồng minh không điều kiện. Thường vụ Xứ ủy Nam Kỳ họp khẩn cấp để đánh giá tình hình, xác định các nhiệm vụ cấp bách và thành lập Ủy ban Khởi nghĩa. Huỳnh Văn Tiểng tham gia Ủy ban, khẩn trương chuẩn bị cho cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền tại Sài Gòn.

Ngày 20/8/1945, các đội Thanh niên Tiền phong với cờ Đoàn, cờ Mặt trận Việt Minh rợp trời cùng các băng rôn, khẩu hiệu "Việt Nam độc lập muôn năm" từ khắp các quận, huyện rầm rập diễu hành về tập trung tại rạp hát Nguyễn Văn Hảo (nay là rạp Công Nhân). 

Thay mặt Ban lãnh đạo Thanh niên Tiền phong, ông Huỳnh Văn Tiểng tha thiết kêu gọi toàn thể thanh niên dũng cảm tiến lên dưới cờ đỏ sao vàng của Việt Minh, góp phần tạo khí thế tiến tới Tổng khởi nghĩa.

Ngày 23/8/1945, cuộc khởi nghĩa thí điểm tại Tân An giành thắng lợi trọn vẹn, tạo đà tâm lý quan trọng. Đến đêm 24/8/1945, lệnh Tổng khởi nghĩa giành chính quyền chính thức phát ra trên toàn Sài Gòn. Ông Huỳnh Văn Tiểng sát cánh cùng các đồng chí cốt cán trong Ban lãnh đạo Thanh niên Tiền phong, nhanh chóng huy động hàng vạn đoàn viên, công nhân và các đội tự vệ xung kích đồng loạt xuống đường chiếm lĩnh không gian thành phố.

Với kinh nghiệm hoạt động báo chí và vận động quần chúng, Huỳnh Văn Tiểng tích cực tham gia công tác tuyên truyền, góp phần thông tin về thắng lợi của cách mạng, kêu gọi nhân dân giữ gìn trật tự và bảo vệ chính quyền mới. Sau thắng lợi của cuộc khởi nghĩa tại Sài Gòn, Ủy ban Hành chính lâm thời Nam Bộ được thành lập; Huỳnh Văn Tiểng được bầu làm Ủy viên.

Sáng ngày 25/8/1945, hơn một triệu nhân dân Sài Gòn - Gia Định và các vùng lân cận đổ về trung tâm thành phố, tạo thành biển người rực rỡ cờ và khẩu hiệu. Xứ ủy, Ủy ban Hành chính lâm thời và Kỳ bộ Việt Minh Nam Bộ ra mắt đồng bào. Trong hàng ngũ những người lãnh đạo trên khán đài có Huỳnh Văn Tiểng - cán bộ nòng cốt của phong trào Thanh niên Tiền phong, khi ấy vừa tròn 25 tuổi. 

Nhà báo, nhà hoạt động cách mạng Huỳnh Văn Tiểng là hiện thân cho một thế hệ trí thức yêu nước, dấn thân vô điều kiện. Lời thề thiêng liêng và lòng thành nguyện trước anh linh các vua Hùng tại Đền Hùng năm 1942 đã được ông cùng thế hệ trẻ ngày ấy thực hiện trọn vẹn bằng tâm huyết, máu và nước mắt. Tên tuổi, cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn liền với ngọn lửa thanh niên sôi nổi, là một trong những nhân tố nòng cốt làm nên thắng lợi rực rỡ của cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 tại Sài Gòn – Nam Bộ.

Những ca khúc cách mạng với giai điệu hào hùng do ông viết lời, những trang báo Thanh Niên đanh thép khơi gợi tự tôn dân tộc, những dấu chân "Nam tiến" gian lao mà anh dũng, khí thế xung kích của Thanh niên Tiền phong... sẽ mãi là minh chứng sống động cho tinh thần yêu nước bất diệt./.