Thượng đỉnh Mỹ - Trung kết thúc, không có kết quả đột phá

Ngày thứ Sáu (15/5), Tổng thống Mỹ Donald Trump rời Bắc Kinh, kết thúc chuyến thăm cấp nhà nước mà không đạt kết quả đột phá lớn về thương mại, cũng chưa nhận được cam kết cụ thể nào từ Bắc Kinh nhằm hỗ trợ chấm dứt chiến sự Iran, dù ông dành nhiều lời khen cho Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình trong hai ngày hội đàm...

Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Bắc Kinh - Ảnh minh họa - Ảnh: Reuters

Đây là chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên của một tổng thống Mỹ kể từ lần ông Trump tới Bắc Kinh năm 2017. Chuyến đi được kỳ vọng mang lại các kết quả rõ ràng, trong bối cảnh ông Trump muốn cải thiện tỷ lệ ủng hộ trước cuộc bầu cử Quốc hội giữa nhiệm kỳ vào tháng 11. Theo Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị, ông Tập sẽ thăm Mỹ vào mùa thu năm nay theo lời mời của ông Trump.

ĐỊNH HÌNH LẠI QUAN HỆ SONG PHƯƠNG

Hội nghị thượng đỉnh diễn ra trong không khí trang trọng, với các nghi thức ngoại giao cấp cao và chuyến tham quan khu vườn ở Trung Nam Hải. Tuy nhiên, phía sau bầu không khí thân thiện đó, ông Tập đã đưa ra cảnh báo cứng rắn với ông Trump về Đài Loan. Nhà lãnh đạo Trung Quốc cho rằng bất kỳ cách xử lý sai lầm nào đối với vấn đề mà Bắc Kinh coi là lợi ích cốt lõi này đều có thể đẩy căng thẳng leo thang thành xung đột.

Về thương mại, ông Trump tập trung tìm kiếm những kết quả kinh tế có thể công bố ngay, trong đó có thỏa thuận bán máy bay Boeing. Tuy nhiên, quy mô thỏa thuận này không đáp ứng kỳ vọng của nhà đầu tư. Trái lại, ông Tập nhấn mạnh mục tiêu dài hạn hơn là tái định hình quan hệ song phương và duy trì ổn định thương mại với Washington. Cách tiếp cận này cho thấy hai bên bước vào hội nghị với những ưu tiên khác nhau.

Ông Tập cũng dùng một cách diễn đạt mới khi mô tả quan hệ Mỹ - Trung là “ổn định chiến lược mang tính xây dựng”. Cách gọi này được Bắc Kinh đưa ra như một lựa chọn thay thế cho khuôn khổ “cạnh tranh chiến lược” mà Washington sử dụng dưới thời Tổng thống Mỹ Joe Biden - cách tiếp cận lâu nay khiến Trung Quốc không hài lòng.

“Cho tới nay, Trung Quốc chưa đưa ra khái niệm thay thế. Giờ đây họ đã làm điều đó. Nếu phía Mỹ đồng ý, đây sẽ là một bước tiến”, ông Da Wei, Giám đốc Trung tâm Chiến lược và An ninh Quốc tế thuộc Đại học Thanh Hoa ở Bắc Kinh, nhận xét với hãng tin Reuters.

Về vấn đề Iran, bản tóm tắt ngắn của phía Mỹ sau cuộc hội đàm hôm thứ Năm cho biết hai nhà lãnh đạo cùng mong muốn khôi phục lưu thông qua eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược với thị trường năng lượng toàn cầu. Nhà Trắng cũng đề cập tới việc ông Tập quan tâm đến khả năng Trung Quốc tăng mua dầu của Mỹ để giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Đông.

Tuy nhiên, ngay trước tiệc trà giữa hai nhà lãnh đạo vào thứ Sáu, Bộ Ngoại giao Trung Quốc ra tuyên bố cứng rắn hơn. Bắc Kinh cho biết ủng hộ các nỗ lực đạt thỏa thuận hòa bình, nhưng nhấn mạnh cuộc xung đột này lẽ ra không nên xảy ra và không có lý do gì để tiếp diễn.

Tại Trung Nam Hải, ông Trump cho biết hai nhà lãnh đạo đã thảo luận về Iran và có quan điểm “rất giống nhau”, song ông Tập không đưa ra bình luận công khai về vấn đề này. Trên chuyến bay trở về Mỹ, ông Trump nói thêm rằng ông không “đề nghị bất kỳ sự giúp đỡ nào” từ Trung Quốc liên quan đến chiến sự Iran.

“Đáng chú ý, Trung Quốc không đưa ra bất kỳ cam kết cụ thể nào về vai trò của nước này trong vấn đề Iran”, bà Patricia Kim, chuyên gia chính sách đối ngoại tại Viện Brookings, nhận định.

KẾT QUẢ HẠN CHẾ

Một dấu hiệu khác cho thấy kết quả của hội nghị thượng đỉnh lần này còn hạn chế là bản tóm tắt nội dung cuộc gặp của phía Mỹ không đề cập tới các vấn đề cải cách cơ cấu sâu rộng - nội dung mà các tổng thống Mỹ trước đây từng gây sức ép với Trung Quốc.

Theo bản tóm tắt này, khác với chuyến thăm Bắc Kinh năm 2017, ông Trump không thảo luận với ông Tập về “cải cách cơ cấu”, “quản trị kinh tế toàn cầu” hay “hệ thống thương mại quốc tế”.

Ngay cả thỏa thuận được xem là kết quả cụ thể lớn nhất của cuộc gặp cũng không đạt kỳ vọng. Cổ phiếu của hãng chế tạo máy bay Boeing giảm 4% sau khi ông Trump thông báo hôm thứ Năm (14/5) rằng Trung Quốc sẽ mua 200 máy bay Boeing. Quy mô này thấp hơn nhiều so với khoảng 500 máy bay mà một số nguồn tin cho biết hai bên đang thảo luận.

Sau đó, ông Trump nói thêm rằng đơn hàng có thể tăng lên 750 máy bay nếu việc thực hiện đơn hàng 200 chiếc đầu tiên diễn ra thuận lợi.

Theo tuyên bố của Bộ Ngoại giao Trung Quốc, Mỹ và Trung Quốc nhất trí thành lập Hội đồng Thương mại và Hội đồng Đầu tư. Hai cơ chế này nhằm xử lý các vướng mắc về tiếp cận thị trường đối với nông sản, đồng thời thúc đẩy thương mại song phương “trong khuôn khổ giảm thuế quan có đi có lại”.

Theo dự kiến, cơ chế này sẽ giúp hai bên giảm thuế quan đối với một số mặt hàng không nhạy cảm - tức những hàng hóa không liên quan trực tiếp đến an ninh quốc gia hoặc công nghệ chiến lược. Mỹ và Trung Quốc được cho là sẽ xác định danh mục hàng hóa trị giá khoảng 30 tỷ USD để đưa vào diện này.

Các thỏa thuận này cho thấy Washington đang điều chỉnh trọng tâm trong đàm phán với Bắc Kinh. Thay vì tiếp tục gây sức ép buộc Trung Quốc thay đổi mô hình kinh tế do nhà nước định hướng, Mỹ chuyển sang theo đuổi các mục tiêu thương mại cụ thể hơn trong những lĩnh vực không mang tính chiến lược. Tuy vậy, Washington vẫn duy trì các biện pháp thuế quan diện rộng và kiểm soát xuất khẩu đối với công nghệ nhạy cảm.

Các quan chức Mỹ cho biết hai bên đã đạt thỏa thuận về nông sản, nhưng chưa công bố nhiều chi tiết. Các cuộc gặp giữa ông Trump và ông Tập cũng chưa tạo ra đột phá trong việc bán dòng con chip AI H200 tiên tiến của hãng chế tạo con chip Nvidia cho Trung Quốc, dù CEO Nvidia Jensen Huang bất ngờ tham gia chuyến đi vào phút chót.

Ông Trump cũng rời Bắc Kinh mà chưa đạt được giải pháp chính thức cho vấn đề đất hiếm - điểm nghẽn kéo dài trong quan hệ hai nước kể từ khi Trung Quốc áp kiểm soát xuất khẩu đối với nhóm khoáng sản quan trọng này để đáp trả loạt thuế quan của ông Trump hồi tháng 4/2025.

Dù hai nhà lãnh đạo đã đạt thỏa thuận đình chiến thương mại vào tháng 10/2025 - theo đó Washington giảm thuế quan để đổi lấy việc Bắc Kinh tiếp tục bảo đảm nguồn cung đất hiếm - các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc vẫn gây ra tình trạng thiếu hụt nguồn cung đất hiếm cho các nhà sản xuất con chip và doanh nghiệp hàng không vũ trụ Mỹ.

Khi được hỏi liệu hai bên có gia hạn thỏa thuận đình chiến thương mại sau thời hạn cuối năm nay hay không, ông Trump cho biết ông và ông Tập “không thảo luận về thuế quan” trong cuộc gặp.

Theo bà Kim của Viện Brookings, việc gia hạn thỏa thuận này sẽ là “thước đo cơ bản nhất” cho thành công của hội nghị thượng đỉnh.

Phái đoàn doanh nghiệp Mỹ tháp tùng ông Trump cũng chưa thu về nhiều kết quả rõ ràng sau chuyến thăm Bắc Kinh. Sự hiện diện của các lãnh đạo đến từ tập đoàn công nghệ Apple, tập đoàn công nghệ Meta, hãng chế tạo máy bay Boeing, tập đoàn nông nghiệp Cargill, ngân hàng Goldman Sachs, hãng xe điện Tesla và Nvidia cho thấy thị trường Trung Quốc vẫn có sức hút lớn với doanh nghiệp Mỹ, bất chấp căng thẳng song phương về thương mại, trí tuệ nhân tạo (AI) và địa chính trị.

Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, chuyến đi lần này chủ yếu nhằm tạo thiện chí chính trị và thiết lập các rào chắn để tránh căng thẳng leo thang, hơn là công bố các thỏa thuận thương mại lớn như chuyến thăm năm 2017. Trong cuộc gặp năm 2017, Boeing nhận được cam kết mua 300 máy bay.

Một số lãnh đạo doanh nghiệp Mỹ dự kiến tiếp tục ở lại Trung Quốc sau khi ông Trump rời Bắc Kinh để gặp thêm các quan chức và đối tác sở tại.

“Cuộc gặp thượng đỉnh lần này mang lại nhiều tín hiệu tích cực về bầu không khí hơn là các kết quả cụ thể, ít nhất là những kết quả mà Bắc Kinh sẵn sàng công khai thừa nhận”, ông Han Shen Lin, Giám đốc phụ trách Trung Quốc của công ty tư vấn Mỹ The Asia Group tại Thượng Hải, nhận định với Reuters.

Tuy nhiên, ông Han cảnh báo nếu Trung Quốc không mang lại cho ông Trump đủ "thành quả" để công bố khi trở về Mỹ, nhà lãnh đạo Mỹ có thể thất vọng và để các nhân vật có quan điểm cứng rắn hơn trong chính quyền dẫn dắt quan hệ song phương. Khi đó, căng thẳng Mỹ - Trung có nguy cơ leo thang trở lại.