Tăng thuế GTGT dịch vụ sở hữu trí tuệ: Nguy cơ làm chậm nhịp đổi mới sáng tạo và tạo rào cản cho doanh nghiệp

Nếu cách diễn giải bất lợi cho dịch vụ sở hữu trí tuệ (SHTT) được duy trì, câu chuyện sẽ không dừng lại ở một biên bản kiểm tra thuế hay một cuộc tranh luận ngữ nghĩa về điều khoản luật. Nó chạm tới một câu hỏi rộng hơn: Việt Nam có đang tự đặt rào cản lên chính hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mà mình muốn thúc đẩy?

Thuế gián thu: Người nộp không phải là người trả

Một chi tiết pháp lý dễ bị bỏ qua trong các tranh cãi về mức thuế suất là bản chất gián thu của thuế GTGT. Văn phòng luật sư hay công ty đại diện SHTT chỉ đóng vai trò trung gian - thu hộ và nộp hộ khoản thuế này cho Nhà nước. Người thực sự gánh chi phí là bên sử dụng dịch vụ: viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp khoa học công nghệ và các nhà sáng chế cá nhân, như VIPA đã nêu rõ trong công văn gửi Bộ Tài chính.

Điều khiến chênh lệch 3 điểm phần trăm (từ 5% lên 8%) trở nên đáng lo ngại hơn một con số kế toán thông thường là: phần lớn các chủ thể này - đặc biệt là đơn vị sự nghiệp công lập và cá nhân - không được khấu trừ thuế GTGT đầu vào. Với doanh nghiệp thông thường, GTGT đầu vào có thể được khấu trừ khi tính thuế đầu ra, nên tác động ròng có thể trung hòa một phần; nhưng với viện, trường, nhà sáng chế cá nhân, khoản chênh lệch này là một chi phí thực, mất đi vĩnh viễn, không có cơ chế hoàn lại.

Khi chi phí bảo hộ tăng, động cơ đăng ký có thể bị bóp méo

Về mặt hành vi kinh tế, chi phí xác lập và duy trì quyền SHTT tăng lên không chỉ là một khoản chi thêm - nó có thể làm thay đổi quyết định của người có tài sản trí tuệ. VIPA cảnh báo trong công văn rằng áp lực chi phí gia tăng "làm giảm động lực đăng ký bảo hộ SHTT", đẩy một bộ phận chủ thể - nhất là các nhà sáng chế cá nhân và doanh nghiệp nhỏ với nguồn lực hạn chế - vào tình trạng sử dụng tài sản trí tuệ mà không đăng ký bảo hộ chính thức, dễ dẫn đến tranh chấp, vi phạm bản quyền, hoặc trong trường hợp xấu hơn, khiến sáng chế, giải pháp hữu ích của Việt Nam bị đăng ký bảo hộ ở nước ngoài trước, do chủ sở hữu trong nước chậm trễ hoàn tất thủ tục trong nước.

Có thể hình dung cơ chế này qua một ví dụ minh họa giả định (không phải trường hợp thực tế): một nhóm khởi nghiệp công nghệ vừa hoàn thiện một giải pháp kỹ thuật mới, đang cân nhắc giữa việc nộp đơn đăng ký sáng chế trong nước ngay lập tức, hoặc trì hoãn để dành ngân sách cho vòng gọi vốn tiếp theo. Khi chi phí dịch vụ đại diện SHTT tăng thêm do thuế suất cao hơn, khả năng nhóm này chọn trì hoãn - chấp nhận rủi ro bị đối thủ nộp đơn trước, do nguyên tắc "nộp đơn trước" (first-to-file) trong pháp luật SHTT - sẽ cao hơn.

Đi ngược tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW

Lập luận sắc nhất mà VIPA đưa ra không nằm ở con số thiệt hại, mà ở tính nhất quán chính sách. Ngày 22/12/2024, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, trong đó đặt ra yêu cầu hoàn thiện đồng bộ thể chế liên quan đến khoa học, công nghệ, SHTT và thuế theo hướng tháo gỡ điểm nghẽn, rào cản, giải phóng các nguồn lực.

VIPA lập luận rằng việc tăng thuế suất cho chính lĩnh vực mà nghị quyết cấp cao nhất của Đảng đang yêu cầu tháo gỡ rào cản - khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, trong đó dịch vụ SHTT là một mắt xích hỗ trợ thiết yếu - sẽ không phù hợp với chủ trương này. Nói cách khác, nếu cách diễn giải thuế 8% được áp dụng đại trà, hệ quả trên thực địa sẽ mâu thuẫn trực tiếp với định hướng chính sách mà chính ngành tài chính cũng có trách nhiệm phục vụ.

Ai chịu tác động nặng nhất?

Không phải mọi chủ thể trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đều chịu tác động như nhau nếu thuế suất tăng. Bốn nhóm dưới đây, theo logic mà VIPA trình bày, là những đối tượng dễ tổn thương nhất - không chỉ vì quy mô chi phí, mà vì đặc điểm về khả năng khấu trừ thuế và mức độ nhạy cảm với dòng tiền.

Bốn nhóm chịu ảnh hưởng trực tiếp

Một chính sách thuế, hai kịch bản chính sách công nghiệp

Đặt trong bối cảnh rộng hơn, câu chuyện thuế GTGT dịch vụ SHTT là một phép thử nhỏ nhưng có tính chỉ dấu cho một câu hỏi chính sách lớn: liệu các quyết định hành thu cụ thể ở cấp thực thi có được đồng bộ với định hướng chiến lược ở cấp trung ương hay không. Một mặt, Việt Nam đặt mục tiêu nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo quốc gia, khuyến khích đăng ký và khai thác tài sản trí tuệ như một động lực tăng trưởng mới. Mặt khác, nếu thiếu sự phối hợp giữa cơ quan hoạch định chính sách khoa học công nghệ và cơ quan thuế, một khoảng trống hướng dẫn hành chính đơn thuần có thể vô tình tạo ra hiệu ứng ngược - làm tăng chi phí tiếp cận bảo hộ SHTT đúng vào giai đoạn Nhà nước muốn thúc đẩy điều ngược lại.

Câu hỏi đặt ra ở cuối kỳ 3 không còn là "ai đúng, ai sai về mặt luật" - điều đó phần lớn đã được làm rõ ở kỳ 2 - mà là: cơ chế nào có thể giải quyết dứt điểm khoảng trống hướng dẫn này, và những kiến nghị cụ thể nào đang được đặt lên bàn các cơ quan có thẩm quyền? Đó là nội dung của kỳ 4, kỳ cuối trong loạt bài.