Ứng dụng phần mềm nguồn mở: Đột phá làm chủ công nghệ và phát triển bền vững

Trong tiến trình chuyển đổi số, phần mềm nguồn mở (PMNM) không chỉ mang lại một lựa chọn về công nghệ mà còn mở ra cơ hội để doanh nghiệp tăng khả năng làm chủ, tùy biến và phát triển hệ thống theo nhu cầu. Tuy nhiên, song hành cùng chi phí hợp lý và tính linh hoạt, việc khai thác hiệu quả của nguồn mở đòi hỏi doanh nghiệp phải hiểu toàn diện về bản quyền, giấy phép, bảo mật và trách nhiệm cộng đồng.

Tại Hội thảo “Linux và Phần mềm nguồn mở”, TS. Nguyễn Hồng Quang, nguyên Chủ tịch Câu lạc bộ Phần mềm tự do nguồn mở Việt Nam (VFOSSA), đã mang đến góc nhìn chuyên sâu về phương thức tiếp cận và khai thác nguồn mở chuẩn mực cho doanh nghiệp Việt.

Bệ phóng làm chủ công nghệ trong kỷ nguyên số 

Bám sát tinh thần Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về việc phát huy tối đa tiềm năng trí tuệ gắn liền với hấp thụ và làm chủ khoa học - công nghệ tiên tiến, TS. Nguyễn Hồng Quang khẳng định mã nguồn mở là một yếu tố quan trọng để làm chủ công nghệ thông tin. Theo ông, nếu không có mã nguồn, người sử dụng sẽ rất khó chủ động thay đổi, tùy biến hay ghép nối phần mềm theo nhu cầu thực tế.

Trong bối cảnh đó, PMNM tạo ra cơ hội khi cung cấp mã nguồn hợp pháp cùng các quyền được quy định trong giấy phép, qua đó cho phép người dùng tùy biến, thích nghi và có điều kiện kiểm tra, bảo đảm an ninh, bảo mật khi cần thiết. 

Không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp tiết kiệm ngân sách, PMNM  còn giúp tận dụng những thành tựu khoa học - công nghệ tiên tiến của thế giới, đồng thời mở ra cơ hội đóng góp trở lại cho cộng đồng và nâng cao vị thế công nghệ thông tin Việt Nam.

Tiến sĩ Nguyễn Hồng Quang chia sẻ quan điểm về Phần mềm nguồn mở. Ảnh: BTC.

Phần mềm nguồn mở thực tế đang được sử dụng như thế nào?

Thực tế cho thấy, PMNM đang hiện diện rộng rãi trong các sản phẩm công nghệ, kể cả phần mềm thương mại. Theo báo cáo OSSRA của Black Duck, 96-98% codebase được kiểm toán trong giai đoạn 2020-2025 có chứa thành phần nguồn mở. Tỷ trọng mã nguồn mở trung bình trong các codebase giai đoạn 2020-2024 cũng duy trì ở mức cao, khoảng 70-78%, cho thấy nguồn mở đã trở thành một thành phần quan trọng trong phát triển phần mềm. 

Một điểm đáng chú ý khác được TS. Nguyễn Hồng Quang đề cập là vai trò ngày càng lớn của các hãng công nghệ trong việc đóng góp trở lại cho hệ sinh thái nguồn mở. 

Theo dữ liệu từ Open Source Contributor Index được trình bày tại hội thảo vào tháng 8/2026, Google đứng đầu với 960 người đóng góp tích cực, tiếp theo là Red Hat với 746 và Microsoft với 690 người. Danh sách này còn có nhiều tên tuổi lớn như AMD, Intel, NVIDIA, Datadog, IBM, Huawei và SUSE. Không chỉ tham gia với tư cách người sử dụng, nhiều tập đoàn công nghệ lớn còn trực tiếp đầu tư nguồn lực cho các dự án nguồn mở.

Microsoft là một ví dụ điển hình khi hãng từng có quan điểm đối lập với nguồn mở nhưng sau đó đã thay đổi cách tiếp cận, tham gia Linux Foundation với tư cách thành viên kim cương, thành lập Microsoft Open Technology, mua lại GitHub và tiếp tục duy trì mô hình hoạt động của nền tảng này.

Một số quan niệm sai lầm phổ biến về PMNM

Về quan niệm PMNM không có bản quyền, TS. Nguyễn Hồng Quang khẳng định đây là nhận thức hoàn toàn sai vì đại đa số PMNM đều đi kèm giấy phép. Người dùng có quyền tự do nhưng phải tuân thủ điều khoản: “Chúng ta cần phải phân biệt bản quyền với giấy phép sử dụng, tức là giữa copyright và license. Đây là hai khái niệm khác nhau.”

Đối với lo ngại PMNM không an toàn do mã nguồn công khai, ông phản bác rằng quy trình cập nhật luôn có cơ chế kiểm soát chặt chẽ. Mọi phần mềm đều có thể tồn tại lỗi, nhưng cộng đồng lớn sẽ giúp phát hiện và vá lỗi nhanh chóng. 

“Phần mềm là sản phẩm của trí tuệ con người, mà đã do con người làm ra thì thế nào cũng sẽ có sai. Điều này không phân biệt đóng hay mở.” Dẫn nguyên lý của Linus Torvalds, ông Quang nhấn mạnh: “Nhiều con mắt soi thì lỗi sẽ cạn.”

Tiến sĩ Nguyễn Hồng Quang trình bày về “Một số quan niệm sai lầm phổ biến về PMNM. Ảnh: BTC.

Ngược lại, quan niệm PMNM an toàn tuyệt đối cũng không chính xác vì không có sự an toàn tuyệt đối trên không gian mạng. Doanh nghiệp cần sử dụng phù hợp và liên tục cập nhật: “Khi đã dùng phần mềm nguồn mở thì phải thường xuyên cập nhật các bản vá lỗi. Khi người ta có những phiên bản mới thì phải cập nhật.” 

Cuối cùng, việc tích hợp PMNM có giấy phép nới lỏng (permissive) không đồng nghĩa với vô rủi ro. Các thành phần cũ hoặc xung đột giấy phép có thể gây hậu quả pháp lý và bảo mật. Ông nhắc nhở: “Chúng ta cần phải hiểu đúng và tôn trọng việc tương thích giấy phép phần mềm nguồn mở, tránh sử dụng phần mềm không có giấy phép hoặc có giấy phép tùy tiện.”

Đồng thời ông cảnh báo: “Nếu dính vào pháp lý thì không những mất tiền, có thể mất rất nhiều tiền, nhưng điều quan trọng là mất rất nhiều uy tín và danh tiếng.”

Doanh nghiệp nên tiếp cận PMNM như thế nào?

Theo ông Quang, trước hết lãnh đạo doanh nghiệp cần hiểu đúng và đủ về triết lý, văn hóa, mô hình tổ chức, phát triển và kinh doanh của nguồn mở đồng thời phải nắm được hệ sinh thái, các loại giấy phép cũng như đặc điểm của cộng đồng người dùng và nhà phát triển.

Việc tuân thủ nguồn mở giúp doanh nghiệp đáp ứng điều khoản giấy phép và bảo vệ tài sản trí tuệ. Ông lưu ý việc chọn giấy phép phải thận trọng. Ví dụ giấy phép copyleft như GPL có thể phát sinh nghĩa vụ phân phối mã nguồn sản phẩm. 

Diễn giả khái quát bốn mục tiêu chính: tuân thủ nghĩa vụ giấy phép, sử dụng hiệu quả trong sản phẩm thương mại, đáp ứng hợp đồng bên thứ ba và bảo vệ tài sản trí tuệ doanh nghiệp.

Diễn giả chỉ ra việc đóng góp cho Open Source giúp giảm chi phí nghiên cứu, tối ưu hóa sản phẩm nhờ cộng đồng, đồng thời nâng cao uy tín và thu hút nhân tài. Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo thực trạng nhiều doanh nghiệp, bao gồm tại Việt Nam, chủ yếu mới khai thác sử dụng mà chưa chú trọng đóng góp hay quản lý tuân thủ, dẫn đến nhiều rủi ro pháp lý, trái ngược với sự đầu tư mạnh mẽ từ các tập đoàn công nghệ toàn cầu.

Đánh giá về thực trạng trong nước, ông Quang nêu bật năm vấn đề cốt lõi: mức độ đóng góp còn khiêm tốn; thiếu vắng các dự án vươn tầm quốc tế; hiếm doanh nghiệp khuyến khích nhân viên tham gia (ngoại trừ số ít như Viettel); việc sử dụng phổ biến nhưng ít được công khai; và khái niệm tuân thủ giấy phép vẫn rất mới mẻ. 

Ông cũng trăn trở về việc nhân lực công nghệ còn yếu kỹ năng làm việc theo thông lệ quốc tế, thiếu các chương trình đào tạo chuyên sâu tại trường đại học cũng như sự e dè trong việc chuyển đổi công cụ quản lý mã nguồn.

Về phía quản lý, diễn giả nhận định nhận thức đã nâng cao nhưng chính sách hỗ trợ còn chậm. Chiến lược công nghệ thông tin chưa đặt nguồn mở đúng vị thế, thiếu chính sách ưu tiên mua sắm và cơ chế giá dịch vụ chưa phù hợp với hệ sinh thái nguồn mở. Ông nhấn mạnh cần có chính sách khuyến khích cộng đồng tham gia các quỹ quốc tế như Linux Foundation, tiếp bước Viettel và FPT, đồng thời đẩy mạnh đưa các sự kiện công nghệ mở quy mô lớn về Việt Nam.

Diễn giả Nguyễn Hồng Quang trình bày quan điểm trong tham luận. Ảnh: BTC. 

Để giải quyết thách thức, Diễn giả đề xuất chương trình phổ biến kiến thức theo ba cấp độ. Cấp độ khái niệm giúp lãnh đạo thấu hiểu triết lý và quản trị rủi ro; cấp độ ứng dụng hướng dẫn người dùng cài đặt, sử dụng và báo lỗi; cấp độ chuyên sâu trang bị cho kỹ sư năng lực tùy biến mã nguồn, đóng góp cho dự án và sử dụng công cụ bảo đảm tuân thủ.

Khép lại tham luận, ông khẳng định VFOSSA cam kết đồng hành cùng doanh nghiệp thông qua sáng kiến lập Ban tư vấn nguồn mở, cung cấp tư vấn miễn phí và cam kết phản hồi trong 24 giờ. Đích thân TS. Nguyễn Hồng Quang sẵn sàng đảm nhận vai trò Trưởng ban, kết hợp cùng đội ngũ chuyên gia nhằm giúp doanh nghiệp Việt tiếp cận, triển khai và đóng góp cho hệ sinh thái nguồn mở một cách an toàn và hiệu quả.