Nhạc AI có phải giải pháp tối ưu giúp quán cà phê 'né' phí bản quyền?

Việc nhiều cơ sở kinh doanh cân nhắc sử dụng nhạc do AI tạo ra để giảm chi phí bản quyền đang đặt ra nhiều tranh luận. Dù pháp luật Việt Nam không bảo hộ tác phẩm do AI tự tạo, việc khai thác loại nhạc này vẫn tiềm ẩn không ít rủi ro pháp lý cho chủ cơ sở kinh doanh.

Kể từ khi Nghị định số 134/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, quy định cụ thể phương thức tính tiền bản quyền âm nhạc tại các quán cà phê, nhà hàng và nhiều cơ sở kinh doanh khác, câu chuyện chi trả bản quyền tiếp tục trở thành chủ đề được quan tâm. Cùng với sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI), nhiều chủ cơ sở bắt đầu đặt câu hỏi liệu việc sử dụng nhạc do AI tạo ra có thể trở thành giải pháp thay thế, giúp không phải trả tiền bản quyền hay không.

Tuy nhiên, khi nhìn nhận từ góc độ pháp lý, câu trả lời không đơn giản như nhiều thông tin đang lan truyền trên mạng xã hội.

Khi nào nhạc AI không phát sinh tiền bản quyền? 

Theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành, tác giả của một tác phẩm phải là con người trực tiếp sáng tạo. Điều này đồng nghĩa với việc một bản nhạc được AI tạo ra hoàn toàn tự động, không có sự sáng tạo của con người sẽ không được công nhận là tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả.

Do đó, trong trường hợp một bản nhạc được AI tạo ra hoàn toàn tự động, không sao chép hoặc phái sinh từ tác phẩm đang được bảo hộ, đồng thời nền tảng AI cho phép khai thác thương mại hợp pháp, việc sử dụng bản nhạc đó sẽ không phát sinh nghĩa vụ trả tiền bản quyền tác giả theo quy định hiện hành.

Đây là cơ sở khiến nhiều người cho rằng nhạc AI có thể trở thành "lối đi" để tránh khoản phí bản quyền theo Nghị định 134/2026/NĐ-CP.

Tuy nhiên, điều kiện này chỉ tồn tại khi toàn bộ chuỗi khai thác đều hợp pháp, từ nguồn dữ liệu huấn luyện AI, điều khoản cấp phép của nền tảng cho tới bản thân sản phẩm âm nhạc được tạo ra.

Nhạc AI đang được nhiều cơ sở kinh doanh lựa chọn nhằm 'né' phí bản quyền. Ảnh: Phương Lan/TTXVN 

Không có bản quyền tác giả không đồng nghĩa được sử dụng tự do

Một trong những hiểu lầm phổ biến hiện nay là nhạc AI không có tác giả nên ai cũng có thể sử dụng cho mọi mục đích.

Trên thực tế, quyền tác giả và quyền khai thác thương mại là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau.

Trong nhiều trường hợp, quyền sử dụng các bản nhạc AI vẫn thuộc phạm vi điều chỉnh của điều khoản dịch vụ do nhà phát triển nền tảng ban hành. Người dùng chỉ được khai thác trong phạm vi giấy phép mà nền tảng cấp.

Điển hình như nền tảng Suno, một trong những công cụ tạo nhạc AI phổ biến hiện nay. Theo điều khoản sử dụng của nền tảng, các bản nhạc được tạo bằng tài khoản miễn phí chỉ được sử dụng cho mục đích cá nhân, phi thương mại. Nếu phát tại quán cà phê, nhà hàng hoặc các địa điểm kinh doanh nhằm phục vụ khách hàng, người dùng đã vi phạm điều khoản cấp phép của nền tảng.

Để có quyền sử dụng thương mại, người dùng phải đăng ký các gói trả phí. Tuy nhiên, ngay cả với tài khoản trả phí, nền tảng cũng không cam kết người dùng sở hữu bản quyền đối với toàn bộ sản phẩm được AI tạo ra.

Điều này cho thấy việc không phải trả tiền bản quyền tác giả theo pháp luật Việt Nam không đồng nghĩa người sử dụng được miễn trừ mọi nghĩa vụ pháp lý.

Rủi ro lớn nhất nằm ở dữ liệu huấn luyện AI 

Một vấn đề khác đang được quan tâm trên phạm vi quốc tế là nguồn dữ liệu dùng để huấn luyện các mô hình AI tạo nhạc.

Hiện nay, hai nền tảng tạo nhạc AI lớn là Suno và Udio đang trở thành đối tượng của nhiều vụ kiện bản quyền tại Mỹ.

Năm 2024, Hiệp hội Công nghiệp Ghi âm Mỹ (RIAA), đại diện cho Universal Music Group, Sony Music và Warner Music Group, đã khởi kiện hai nền tảng này với cáo buộc sử dụng hàng triệu bản ghi âm có bản quyền để huấn luyện AI mà không xin phép và không trả tiền cấp phép.

Đến cuối năm 2025, Warner Music và Universal Music đã lần lượt đạt được các thỏa thuận riêng với Suno và Udio. Tuy nhiên, Sony Music vẫn tiếp tục theo đuổi vụ kiện đối với Suno và bổ sung thêm hàng chục nghìn tác phẩm vào hồ sơ tố tụng sau quá trình điều tra.

Nếu trong tương lai tòa án xác định dữ liệu huấn luyện AI đã xâm phạm quyền tác giả, nhiều sản phẩm âm nhạc được tạo ra từ các nền tảng này có thể đối mặt với những tranh cãi pháp lý liên quan đến tính hợp pháp của nguồn gốc tác phẩm.

Mặc dù các phán quyết của tòa án nước ngoài không có giá trị áp dụng trực tiếp tại Việt Nam, nhưng chúng có thể ảnh hưởng đáng kể đến chính sách hoạt động, điều khoản sử dụng và cơ chế cấp phép của các nền tảng AI mà người dùng Việt Nam đang khai thác.

Nguồn dữ liệu đầu vào để AI sản xuất âm nhạc tiềm ẩn các nguy cơ lớn về rủi ro pháp lý. Ảnh: Internet 

Chủ cơ sở kinh doanh vẫn có nguy cơ phải đối mặt với rủi ro pháp lý khi sử dụng nhạc AI

Theo Nghị định 134/2026/NĐ-CP, việc phát nhạc tại quán cà phê, nhà hàng hoặc cơ sở kinh doanh được xác định là hành vi truyền đạt tác phẩm đến công chúng nhằm mục đích thương mại.

Dù âm nhạc không phải là hàng hóa trực tiếp được bán cho khách hàng, việc sử dụng âm nhạc vẫn góp phần tạo ra giá trị thương mại, nâng cao trải nghiệm và thu hút khách. Vì vậy, đối với các tác phẩm được bảo hộ, chủ cơ sở vẫn có nghĩa vụ trả tiền bản quyền theo quy định.

Trong trường hợp bản nhạc AI được xác định có hành vi sao chép, mô phỏng hoặc phái sinh trái phép từ tác phẩm đang được bảo hộ, chủ cơ sở kinh doanh vẫn có thể phải chịu trách nhiệm.

Ngoài nguy cơ bị xử phạt hành chính theo quy định về quyền tác giả, tổ chức, cá nhân vi phạm còn có thể bị buộc chấm dứt hành vi vi phạm, gỡ bỏ nội dung và bồi thường thiệt hại cho chủ sở hữu quyền tác giả nếu gây ra tổn thất.

Đáng chú ý, theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự, việc viện dẫn lý do "do AI tạo ra" không phải căn cứ để miễn trừ trách nhiệm khi chủ cơ sở trực tiếp khai thác sản phẩm vi phạm trong hoạt động kinh doanh.

Cần hoàn thiện khung pháp lý cho âm nhạc AI

Theo các chuyên gia về sở hữu trí tuệ, AI không tạo ra "kẽ hở" trong bảo hộ quyền tác giả như nhiều người vẫn nghĩ. Pháp luật hiện hành đã có các quy định về xác định hành vi xâm phạm trên môi trường số. Khi một bản nhạc AI có dấu hiệu trùng lặp hoặc phái sinh trái phép từ tác phẩm đã được bảo hộ, cơ quan có thẩm quyền vẫn có thể áp dụng các tiêu chí chuyên môn để đánh giá mà không phụ thuộc vào việc tác phẩm được tạo bởi AI hay con người.

Để theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ, vị luật sư này kiến nghị tiếp tục hoàn thiện pháp luật theo ba hướng.

Thứ nhất, quy định minh bạch hơn về dữ liệu huấn luyện AI, yêu cầu doanh nghiệp công khai nguồn dữ liệu đào tạo và thực hiện nghĩa vụ tài chính nếu sử dụng tác phẩm có bản quyền.

Thứ hai, phân định rõ sản phẩm do AI tự động tạo ra với tác phẩm do con người sáng tạo có sự hỗ trợ của AI nhằm xác định chính xác phạm vi được bảo hộ.

Thứ ba, nghiên cứu cơ chế gắn nhãn hoặc định danh đối với các sản phẩm âm nhạc được tạo bằng AI để nâng cao tính minh bạch trong quản lý và khai thác.

Đối với các cơ sở kinh doanh, chuyên gia khuyến nghị vẫn nên ký hợp đồng cấp phép với các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả khi sử dụng các tác phẩm âm nhạc truyền thống. Nếu lựa chọn nhạc AI, cần sử dụng các nền tảng uy tín, mua gói khai thác thương mại phù hợp, lưu giữ đầy đủ chứng từ cấp phép và tuyệt đối không sử dụng các sản phẩm mô phỏng giọng hát hoặc phong cách sáng tác của nghệ sĩ khi chưa được phép.

Xét trên góc độ chi phí, khoản tiền bản quyền theo Nghị định 134 đối với nhiều quán cà phê chỉ ở mức vài trăm nghìn đồng mỗi tháng. Trong khi đó, việc sử dụng nhạc AI một cách an toàn đòi hỏi người dùng phải theo dõi điều khoản dịch vụ, kiểm tra quyền khai thác thương mại, lưu giữ lịch sử tạo nhạc và đánh giá các rủi ro phát sinh từ nguồn dữ liệu huấn luyện. Vì vậy, đối với phần lớn cơ sở kinh doanh, tuân thủ đầy đủ quy định về bản quyền khi sử dụng âm nhạc vẫn là lựa chọn an toàn và ít rủi ro pháp lý hơn.